girniy.ru 1 2 ... 8 9

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ СЕМЕЙ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ


3-деңгейлі СМЖ құжаты

ПОӘК


ПОӘК 042-05-14-5-05.9/03-2012



«Шетел журналистикасы» пәнінің студенттерге арналған жұмыс бағдарламасы

2010 ж. № 3 басылым орнына «___» _________ 20____ ж. № __басылым






5В050400 «Журналистика» мамандығына арналған

«Шетел журналистикасы» пәнінің

ОҚУ- ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ


ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК МАТЕРИАЛДАР


СЕМЕЙ

2012

Мазмұны

1 Глоссарий

2 Дәрістер

3 Тәжірибелік сабақтар

4 Студенттің өздік жұмыстарының тақырыптары


1 ГЛОССАРИЙ


Журналистика
– қоғамдық институт, қоғам айнасы. Қазіргі заман тақырыптары мен проблемаларын қамти отырып, оқырман қауымның әртүрлі өкілдерінің қажеттілігін күнделікті қоғамдық ақпаратпен негізінен публицистика формаларын пайдалана отырып, қамтамасыз етеді. Сонымен қатар қоғамдық өзекті проблемаларды қозғаған ғылыми, көркемдік әртүрлі туындыларды жариялайды. Журналистика қоғамдық пікірді қалыптастырушы, жасаушы бірден-бір қоғамдық институт.

Журналистиканың қызмет түрлері – коммуникациялық қызметі, ұйымдастырушылық қызметі, идеологиялық қызметі, мәдени­ағартушылық қызметі, жарнамалық­ анықтамалық қызметі, рекреативті қызметі.

Редактор­эдиториалист – редакцияда отырып, тілшілер әкелген материалды әдеби өңдеумен айналысады. Тілшілерді бақылайды. Оларға тапсырма береді.

Конгломераттар - коммерциялық қызметтің әр түрін қамтитын кәсіпорындар.

«Сарыжағал баспасөз» – көпшілікке арналған бульварлық басылымдар. Бұл басылымдар негізінен қалтасы жұқалтаң, талғамы төмендеу, орта білімді оқырманға арналған және айқай ­шулы сенсацияны, өсек­аяңды жазуға құмар, инсинуациясы иен иллюстрациясы мол газеттер.


БАҚ­қа гибридтік иелік – масс­медианың әр түрінің, яғни газет­журналдардың, радио және телестансалардың бір адамның иелігінде болуы. Мәселен, Р.Мэрдоктың қол астында газет те, журнал да, телестанция да, киностудия да, баспа үйі де бар.

Ақпарат (Информация. Information) – ХХ ғасырдың 50 жылдарынан бастап ақпарат мәселесіне өзгеше көзқарас пайда болды. 1948 жылы АҚШ ғалымы Клод Шэннон ақпарат теориясының негізін жасағаннан кейін оның мазмұны байып, ғылыми категорияның деңгейне көтерілді.

Ақпараттық бостандық (Свобода информации. Freedom of Information) – Әр адам заңмен рұқсат етілген тәсілмен ақпарат алуға, қабылдауға және таратуға құқылы. Ақпараттық бостандық сөз еркіндігімен тығыз байланысады.

Ақпарат көздері (Источники информации. Sources of Information) – Ақпарат көзі дегеніміз айналамызда, бүкіл әлемде күнделікті болып жатқан оқиғалар, көріністер, нақты деректер. Сондай-ақ, журналистің жазған материалына, дайындаған бағдарламасына арқау еткен дәйегінің түп негізі.

Ақпараттың лиді (Лид информации. Lead of news) – Журналистикада хабардың бірінші сөйлемі немесе алғашқы абзацы, мәселенің тоқ етері мағынасында қолданылатын термин.

Бұқаралық ақпарат құралдары (Средства массовой информации. Mass Media) – Бұқара халықты журналистік туындылардың көмегімен объективті ақпаратпен жедел әрі тұрақты қамтамасыз етуді мақсат еткен мерзімді баспасөз, радио, телевизия, ақпараттық агенттік, деректі фильм, онлайн басылымдар.

БАҚ-тың коммерциялық сипаты. (Коммерциализация СМИ. Commersalization of Mass Media) – Газет-журнал басу, бағдарлама дайындау үрдісінің ақпараттық өндіріске айналуы, аудиторияның қажеттіне сай іскерлік сипаттың, тиімді қызмет атқарудың менеджменті мен маркетинг стандарттарының қалыптасуы. Коммерциялық журналистиканы «profit seeking» деп атайды.

БАҚ ақпаратын қабылдаушылар (Аудитория СМИ. Audience of Mass Media) – Негізінен объективтік және субъективтік әртүрлі жағдаймен біріккен БАҚ материалдарын қабылдаушы қауымның жекелеген топтары. Олардың сипаттарын сана механизмдері анықтайды. Оларды салыстырмалы түрде тұрақты және ауыспалы деп бөлуге болады.


Газет (Газета. Newspaper) – Күнделікті немесе апталық түрінде тұрақты шығарылатын, ақпаратты, тың жаңалықтарды, танымдық материалдарды жариялайтын мерзімді баспасөздің бір түрі, ақпарат құралдарының атасы. Сөздің түп төркіні ХҮ ғасырда Венецияда таратылған парақшаларды La gazetta деп манеттің атымен атаған атаудан туған.

Газет дизайны (Дизайн газеты. Newspaper design) – Нақты мақсат пен қажеттілікке арналған, өзіндік сипаты бар, айырықша кескін-келбет пен форманы біріктірген және баспасөздің әртүрлі элементтерін газет бетіне шеберлікпен орналастыру үрдіс әрі өнер.

Журналистика тарихы (История журналистики. «History of Journalism») – Журналистика тарихы жалпы тарихпен бірдей әлемдік және белгілі бір ұлттың тарихындағы журналистиканың ағымдарын, типологиясын, бағытын, тәсілдерін, әр кезеңдегі үлгілерін, өрлеуі мен құлдырауындағы заңдылықтарын уақыт реті бойынша зерттейтін ғылым.

Телевизия (Телевидение. Television) – Гректің «tele» – алыс, шалғай, латынның «viseo» – қарау, көру деген сөздерінен пайда болған. Көрермендерге бағдарламаны бейне, дыбыс, дауыс арқылы жеткізетін техникалық және бұқаралық ақпараттың құралы.

Радио (Radio) – Латынның «radiare» – жарық шашу, сәуле тарату деген сөзінен шыққан. Бағдарламаны дауыс, дыбыспен шексіз кеңістікке тарататын техникалық құрал. БАҚ-тың бір түрі, журналистиканың ажырамас бөлігі.


2 ДӘРІСТЕР


1-Дәріс. Бұқаралық ақпарат құралдарының эволюциясы.

Қарастырылатын негізгі сұрақтар:


  1. Мерзімді баспасөздің қалыптаса бастауының алғышарттары.

  2. Қоғамдағы саяси ахуалдардың журналистикаға әсері.

  3. Қоғамдағы саяси жағдайлардың журналистикаға әсері.

Кітап басу ісінің пайда болуы. Мерзімді баспасөздің қалыптаса бастауы - адамзат мәдениеті тарихындағы заңды құбылыс. Журналистиканың дамуы. Журналистиканың қоғамдағы жағдайы, қудалау мен цензураға қарсы күрес. Баспасөз бетіндегі сөз - адам қолындағы әділеттілік құралы. Журналистика ақпаратты таратушы, әрі саяси және идеологиялық күрестің қаруы. Саяси журналистиканың қалыптасуы.


Еуропа елдеріндегі төңкеріс. Ұлы Француз революциясы тұсындағы баспасөздің рөлі. Газет пен журнал - қоғамның рухани өмірінің ажырамас бөлігі. Сөз бостандығы және цензура.


Бақылау сұрақтары:

1. Журналистиканың дамуына түрткі болған жағдайларды атаңыз

2. Қоғамдағы саяси жағдайлардың журналистикаға әсері қандай болды?

3. Ұлы Француз революциясы тұсындағы баспасөздің рөлін көрсетіңіз.


Ұсынылатын әдебиеттер:

1. Попов Ю.В. Теофраст Ренодо ­ основатель французской журналистики // Вестник МГУ. Серия журналистика. 1978. №4.

2. Мкртинян А. История англиийской журналистики XYII ­ начала XIX вв. М., 1992.

3. История мировой журналистики. М., 2003.


2-Дәріс. Қоғамдық қатынастар жүйесіндегі журналистика.

Қарастырылатын негізгі сұрақтар:


  1. БАҚ-тың ірі капиталға тәуелділік нормалары.

  2. Монополияландыру мен шоғырландыру процесі.

  3. Саяси бақылаудың түрлері.


БАҚ-тың ірі капиталға тәуелділік нормалары: жарнама, несиелер, банк капиталымен және ақпаратты-насихатты монополиялармен байланысы; қағаз шығаратын, типографиялық, полиграфиялық өнімдерді дайындайтын, радиотеле құрал-жабдықтарын жасайтын, ЭЕМ өндіретін монополиялармен байланысы. БАҚ-қа ірі капиталдың бақылау жасау жүйесі. БАҚ-ты біріктіру мен монополияландыру. Қазіргі шетел ақпарат өндірісінің экономикасы. Жарнама және БАҚ. Бұқаралық ақпарат құралдары капиталына саяси бақылау жасау. Саяси бақылаудың типтері.


Бақылау сұрақтары:

1.БАҚ­қа иелік етудің түрлері қандай?

2.Трансұлттық монополиялардың айырмашылығы неде?

3.Шетелде жарнама қанша пайыз беріледі?

4.БАҚ ­бизнес көзі дегенді қалай түсінесіз?


Ұсынылатын әдебиеттер:

1.Беглов С. Монополии слова.М., 1972.

2. Михайлов С.А. Современная зарубежная журналистика: правила и парадоксы.Спб., 2002.


3. Назайкин А.Н.Рекламная служба газеты. М., 1996.

4. Андрунас Е.И. Информационная элита: корпорация и рынок новостей. М., 1991.

5. Журналистика в мире политики / Под редакцией док. Полит. наук, проф. С.Г. Корконесенко. СПб., 2004.


3- Дәріс. Мемлекет және журналистика.

Қарастырылатын негізгі сұрақтар:


  1. Заң шығарушы,сот және орындаушы биліктің БАҚ-на әсер етуі.

  2. Мемлекеттің БАҚ-қа ықпал ету механизмі.

  3. Партиялық басылымдар мен діни басылымдардың мақсаты.


Капиталдың БАҚ-қа ықпалы. Заң шығарушы,сот және орындаушы биліктің БАҚ-на әсер етуі.

БАҚ экономикасының реттелуі.Материалды жариялау мен ақпаратқа жету құқының шектелуі.Баспасөз бен эфирді әкімшілік тарапынан бақылау,ақпараттар легіне манипуляция жасау.Мемлекеттің ақпараттық қызметі.

Мемлекеттің БАҚ-қа ықпал ету механизмі. Мемлекеттің мемлекеттік емес ақпарат құралдарына ықпал ету тетіктері.

Саяси партиялардың бұқара санасы мен іс-әрекетіне әсер ету механизмінде БАҚ-тың алатын орны.

Дін және бұқаралық ақпарат құралдары.Діни басылымдарға тән ерекшеліктер.


Бақылау сұрақтары:

  1. Мемлекет тарапынан бақылау қалай жүргізіледі?

  2. Мемлекет тарапынан бақылау жасау сөз бостандығын шектемей ме?

  3. Мунит сектасының иелігіндегі АҚШ ­тың «ЮПИ» агенттігінің болашағы қалай деп ойлайсыз?

  4. Ватикан басылымдары туралы не білесіз?


Ұсынылатын әдебиеттер:

  1. Михайлов С.А. Современная зарубежная журналистика: правила и парадоксы. - СПб.2002.

  2. Михайлов С.А. Журналистика Соединенных Штатов Америки. - СПБ. 2004.

  3. Сапунов В.И. Зарубежные информационные агентсва. СПб., 2006.

  4. Рамазан А.Ә. Шетел журналистикасының тарихы. - Алматы, 2006.


4-Дәріс. Шетелдердегі бұқаралық ақпарат құралдары жүйесі.

Қарастырылатын негізгі сұрақтар:


  1. Монополияландыру: күнгейі мен көлеңкесі.

  2. Жарнама ­ басылымның өмір сүру өзегі.

  3. Шетелдік газеттердің сапалық бөлінісі.

  4. Журналдар типологиясы.


Ақпараттық жарылыс: ақпараттар ағынының толассыз өсуі, оның ғаламдануы, байланыстың “ескі“ құралдарын жаңарту, жаңа құралдардың пайда болуы, олардың одақтасуы.

Бұқаралық ақпарат құралдары мемлекеттік- монополистік капитализм жүйесіндегі ерекше еңбек бөлінісі бар өндірістің жеке тармағы.Телевизия, радиохабар тарату және баспасөз: ақпарат және жарнама агенттіктері -ақпараттық шикізатты өндіретін және өңдейтін ерекше мекемелер.

БАҚ мемлекеттік-монополистік капитализм жүйесіндегі ерекше еңбек бөлінісі бар өндірістің жеке тармағы. Телевизия, радиохабар тарату және баспасөз: ақпарат және жарнама агенттіктері - ақпараттық шикізатты өндіретін және өңдейтін ерекше мекемелер; “паблик рилейшнз“- қоғаммен байланыс жөніндегі компаниялар және үкіметтік насихат ұйымдары.

Шетелдік БАҚ жүйесіне жалпы сипаттама. Сапалы, танымал және аралас газеттер бөлінісі, олардың спецификасы. Шетел журналдарының типологиясы. Ақпарат агенттіктері. Пресс-синдикаттар жүйесі.


Бақылау сұрақтары:

  1. «Сапалы» газеттер дегеніміз не?

  2. «Аралас» газеттер дегеніміз не?

  3. Бәсекелестен қайтіп озып шығуға болады?

  4. Шетелдік басылымдардың оқырман тартудағы әдіс­тәсілдері қандай?


Ұсынылатын әдебиеттер:

  1. Беглов С. Монополии слова.М., 1972.

  2. Андрунас Е, Информационная элита: корпорации и рынок новостей, М., 1991.

  3. Михайлов С.А. Современная зарубежная журналистика : правила и парадоксы. - СПб.2002.
  4. Михайлов С.А. Журналистика Соединенных Штатов Америки.- СПБ. 2004.



5- Дәріс. Дамыған елдердегі баспасөзі. Ұлыбритания баспасөзі: өткені мен бүгіні.

Қарастырылатын негізгі сұрақтар:

  1. Ағылшынның алғашқы газеттері.

  2. Ағылшын баспасөзінің дифференциялануы.

  3. Ірі баспасөз монополиялары.


Ұлыбритания баспасөзінің пайда болуы. Ағылшын баспасөзі дамуының негізгі кезеңдері. Ағылшын баспасөзінің алғашқы қарлығашы -“Уикли ньюс“ газетінің рөлі. Күнделікті газет “Дейли куранттың“ /1702/ пайда болуы.

ХУ11 ғасырда Англияда сатиралық басылымдардың қалыптасуы. ХУ11 ғасырдағы мерзімді басылымдардың түрлері: ақпараттық, аналитикалық, сатиралық және жарнамалық.

Ағылшын баспасөзінің дифференциялануы.Ағылшын баспасөзіндегі монополиялану процесінің басталуы. Ірі баспасөз монополиялары. Ағылшын бұқаралық ақпарат құралдарына трансұлттық корпорациялардың ықпалы. Ақпарат агенттіктері.

1990 жылдардан кейін Ұлыбританияның ұлттық газеттерiнiң құрамында 10 күнделiктi және 10 жексенбiлiк басылым болған. Қазiргi уақытта үш күнделiктi “Дейли герольд”, “Ньюс Хроникл’’, “Морнинг стар’’ газеттерiнiң орнын “Сан’’, “Индепендент’’, “Тудей’’ газеттерiн басты. Жексенбiлiк газеттер тобында “Рейнолдс ньюс”, «Санди диспетч» басылымдарымен қатар «Санди телеграф», «Индепендент он санди» газеттерi пайда болды. 2000 жылы дүңгіршіктерде «Юропиан пресс» қожайыны болып табылатын таблоидтық жексенбiлiк «Санди бизнес» басылымы пайда болды.

Сонымен ұлттық газеттер саны өзгерiссiз қалды. Өйткенi бұдан бiраз жыл бұрын газеттер саны осындай мөлшерде болатын. Ал егер статистикаға келетiн болсақ, онда тек өзгерiс таралымда. Бұл жағдай газетшiлердiң үнемi қобалжып жүруiне әкеп соқтырады. Көптеген басылымдарда оқырмандар саны қысқаруда. Бұл құбылыс газеттердiң бас тақырыптардан-ақ көрiнiс табуда. 1999 жылдың қорытындысы бойынша тек күнделiктi екi “Таймс’’ және «Файнэншл таймс» газеттерiнiң таралымы 1990 жылмен салыстырғанда өстi. Ал жексенбiлiктердiң арасынан «Санди таймс», «Мейли он санди» басылымдарының таралымы ұлғайды.


«Үлкен баспасөздiң» таралымының түсуi - ұзаққа созылған құбылыс. Бұл 50-шi жылдарда бастаған. ХХ ғасырдың соңғы он жылдығының басында күнделiктi басылымдардың таралымы 15,1 млн қысқарды, ал жексенбiлiктердiкi 16,6 млн. қысқарды. Ал 1999 жылы мынадай көрсеткiш болды: күнделiктi басылымның таралымы 13,3 млн, ал жексенбiлiк басылымдардiкi 13,7 млн қысқарды.

Әйгiлi газеттерге деген сұраныстың түсуiн телевидениенiң әсерiнен деп, сол сияқты базарда пайда бола бастаған әйелдер аудиториясының қызығушылығын қанағаттандыруға арналған, адамдардың әртүрлi хоббиiне бағытталған иллюстрациялық күнделiктi және айлық журналдардың санының өсуiмен түсiндiруге болады. Бұл жолда апталық басылымдарды тегiн тарату сияқты газет бизнесiн айтпағанда, 89 күнделiктi, 500 апталық аймақтық газеттер де үлкен рөл атқарды.

Ұлыбританияда ұлттық газеттер арасындағы бәсекелестiк өте қатты. «Индепендент» және «Индепендент он санди» басылымдары басты алдына қойылған «Таймс» газетiнен неғұрлым көп оқырмандарды тартып алу мақсаттарын iске асыра алмады. «Таймс» газетi ұзақ уақыт бойы өзiнiң таралымын 250 мың дана деңгейiнде ұстап тұрды. Бұл жағдайда халықаралық медиагмант Руперт Мэрдок «бағаның күресiн» шештi. «Таймс» басылымының сатылу бағасы тең жартысына дейiн түсiрiлдi. «Таймстың» таралымы жоғары көтерiлуі баяулаған жоқ. 700 мың данаға дейiн, тiптi одан да жоғары көтерiлдi. Ал «Индепендент» газетi өзiнiң алғашқыда жинаған 400 мың оқырманының жартысын жоғалтып алды. Басқа амал қалмағандықтан бұл газет бай адамдардан өз жақтаушыларын iздей бастады. Ақыр соңында олар өздерiне қожайынды Ирландиядан тапты.

Руперт Мэрдок күнделiктi таблоидтық «Сан» газетiн жақсы айналымға түсiру үшiн ақшасын аяған жоқ. Ол оның редакторына көзге бiрден көрiнетiн сенсациялық жаңалықтар мен жартылай жалаңаш қыздардың суретттерiн шығаруға толық ерiк берген.

Бәсекелестiк әсiресе таблоидтық басылымдар арасында «Миррор» мен «Сан», «Дейли мейл» басылымдарының арасындағы бәсекелестiк өте жоғары қарқында болды. Ұлыбританияда, сонымен қатар, лорд холликтiң басқаруымен «Экспресс» және «Санди экспресс» басылымдары жарық көрiп тұрды. Бiрақ, ұзақ жылдар бойы консерваторларға қызмет етiп келген бұл газеттер өздерiне ешқандай жаңа оқырмандар жинай алмады. Сондықтан таралымы төмен.


Күнделiктi «Таймс» газетiне келетiн болсақ, оның редакторы П. Стотхард газеттiң «таблоидизациясына» мүлдем қарсы болды. Ол өзiнiң бар назарын 60 бетiне аударады. Олар әртүрлi айдарларға бөлiнген. Көп бөлiгiнде ақпараттық текстер жарияланады. Ал саясат, құқық, сот қызметi және парламент, мәдениет және өнер туралы материалдар үш есе көп. Газеттiң үнемi сақталып келе жатқан және мақтанышы болып отырған - ортаңғы екi бетiнде шығып отыратын редакциялық мақалалар. Сол сияқты әр нөмiрде 15-17 оқырмандар хаттары шығып тұрады. Басқа да сапалы газеттердегi сияқты ерекше көңiл сенбiлiк басылымдарға бөлiнедi. Бұл күнi «Таймс» жетi секция басады, мәтіннің көлемi – 282-бет. Почташыларға мұндай басылымдарды үйлерге тасу өте ауыр тиедi. Сондықтан олар «бұрыштарда» және арнайы дүкендерде сатылады. Бұл жағдайда баспагерлер оқырмандардың назарын аударуға өте қарқынды түрде ұмтылады. Олар газеттерге ашық түстi иллюстрацияларды көбiрек беруге тырысады. Ұлыбританияның баспасөзi бұл жағынан өте жақсы десе артық айтылмаған болар едi.

Телерадиосы. 1999 жылы Ұлыбританияның коммерциялық эфирлiк телевидениясында концентрация мен монополизация жаңа кезеңге қадам басты. Ұлыбританияның мәдениет министрi Крис Смит қыркүйек айында өткен Кэмбридж телефестивалiнде сөз сөйлеген. Оның айтуы бойынша, әлемдiк сахнада британияның коммерциялық эфирлi телевидениясының төмен бәсекелестiгi болғаннан кейiн үкiмет және меншiк концентрацияны қолдайды, барлық коммерциялық телевидениеге ие болатын адамдарға, тiптi бiр адамның қолына көшiруге дейiн барады.

Коммерциялық эфирлiк телевидениедегi жекеменшiк концентрацияға деген жол 1993 жылы тазартылған болатын. Сол жылдардағы мәдениет министрi Питер Брук эфирлiк телевидениенiң лицензияға ие адамдарға тағы да бiр лицензиядан сатып алуға рұқсат етiлдi деп жариялаған болатын. Осыдан кейiн Лондонда жұмыс күндерi шығып тұратын «Карлтон коммьюникэйшнз» эфирлiк телевидениесiнiң iрi британдық коммерциялық компаниясы екiншi бiр Орталық Англияға таралатын «Сентрел телевижн» компаниясынан лицензия сатып аламын деп жариялады. Содан кейiн солтүстiк «Гранада» компаниясы Лондонда демалыс күндерi шығып тұратын «Лондон уикэнд телевижн» компаниясының лицензиясына ие болды. Ал электронды «МАИ» концернiнiң басшысы лорд Холлик екi лицензиясының иесi болды: оңтүстiк англиядағы «Меридиан» компаниясы және оңтүстiк - шығыс Англиядағы «Англия» компаниясы. Британдық коммерциялық эфирлiк телевидениедегi жекеменшiктiң концентрациясы мен монополизациясының келесi сатысы 1999 жылы парламенттiк акт болды. Бұл акт бойынша лицензиялардың шексiз сатылуына рұқсат бар, бiрақ мынадай талап қойылады: бiр адамның иелiгiнде елдiң барлық телеаудиториясының 15%-iнен көп болмау керек және тележарнамадан 25% кiрiс түсу керек. Осылай концентрация процессi әрi қарай дами бастады. Үш iрi топтар құрылды: үш лицензиясы бар (Лондонға, Орталық және оңтүстiк - Батыс Англияға) Майкл гриннiң «Карлтон коммьюникэйшнз» компаниясы; төрт лицензиясы бар (Лондонға, солтүстiк, солтүстiк - шығыс Англияға және Йоркшир) Гранада және үш лицензиясы бар (оңтүстiк, оңтүстiк - шығыс Англияға және Уэльске) Лорд Холликтiң «Юнайтед-ньюс-энд-мидиа» компаниясы. Британия коммерциялық эфирлiк телевидениесiнiң ұлттық сахнасында төртiншi «ойыншы» болып шотландиялық «Скоттиш мидиа» компаниясы тұрды, бұл компания 1998 жылы солтүстiк шотландиялық «Гремпиен» телекомпаниясының лицензиясына ие болған. 1999 жылы 26 қараша күнi Ұлыбританияның телевидения әлемiнде сенсация болды: үш iрi топтардан екi топ құруы жарияланды. Майкл Гриннiң «Карлтон Ю-Кэй продакшнз» және лорд холликтiң «Юнайтед-ньюс-энд-мидиа» екеуi бiрiгiп Ұлыбританияда бұрын-соңды болмаған алып компания құру керек болды. Бiрақ бұл iстi тез арада Ұлыбритания әдiлеттi саудасының бюросын (ОФТ) бақылауға кiрiстi. Өйткенi жаңа алып компания тележарнамадан рұқсат етiлген 25% қарама - қарсы 30 - 40 % кiрiстi иемдендi.

Британдық коммерциялық эфирлiк телевидениедегi жекеменшiктiң концентрациясы мен монополизациясының жаңаша дамуының инициаторы Майкл Грин болғаны қызық. Ол бiрiншi болып «Сентрел телевижн» лицензиясын сатып алып шектен тыс шығып кеткен. Бiрақ, бақылаушылар оның лорд Холликпен болатын болашақ қарым-қатынасының мiнезi туралы бiрнеше ойға келдi. Майкл Грин болашақ бiрiккен компанияның стратегиясын анықтаумен айналысады, ол лорд Холлик - күнделiктi менеджмент болатынын ресми түрде жариялаған. Ол компанияның аты ‘’Карлтон юнайтед’’ деп аталатын болды. Дегенмен, көбiсi Холлик сияқты адамның ендi барлық стратегияны Майкл Гриннiң қолына берiп қояды дегенге күмәнмен қарады. Өйткенi ол лорд Стивенстiң басылымдық компаниясымен қосылғаннан кейiн жарты жылдың iшiнде оны басшылықтан алыстатқан. Осылай екi телекомпанияның бiрiгуi таң қалдырды. 26 қарашаға дейiн журналистерге Грин мен Холлик бiрiгiп қызмет ету сұрақтары туралы сөйлесiп жатыр деп айтты. Бiрақ кейбiр бақылаушылардың байқағаны, «Карлтон» мен «Юнайтедтiң» қосылуы авантюра емес, заңдылық. Бiрiншiден, бұл екi компанияға да бағдарламаларын нығайтуға мүмкiндiк бередi. Осы көрсеткiш бойынша «Карлтон» мен «Юнайтед» бағдарлама беру көлемдерiне қарамай, британдық телевизиялардың ең әлсiздерiнiң бiрi. Екiншiден, 40 млн. Фунт стерлингке дейiн қаражатты үнемдей алады, керексiз шығынды жояды. Ал егер iс жүзеге аспаған жағдайда сахнаға Ұлыбританияның коммерциялық эфирлiк телевидениесiнiң үшiншi орынға «Гранада груп» шығады. «Гранада груп» - «Гранада телевижн» телевизиялық топтамасы Джерри Робинсонның басшылығымен коммерциялық эфирлiк телевидения ассоциасының «Ай - ти – ви» бағдарламасының үлкен бөлiгiн дайындайды. Осы уақытта мынадай сыбыс тарай бастады: британдық телевиденияның төртiншi iрi «ойыншысы» шотландиялық «Скоттиш мидиа» компаниясы «Джинджер мидиа груп» компаниясын сатып алады деп сөз тарады. Бұл компанияның акциясының көбiн әйгiлi британдық телевизия мен радио жүргiзушiсi Крис Эванс иемдендi. Бұл компания поп және рок музыкасын беретiн ұлттық «Вирджин» радиостанциясына ие. Егер «Скоттиш мидиа», «Вирджин» радиосынан басқа телестудияларға ие. «Джинджер» компаниясын сатып алса, онда бұл шотландтық телекомпаниясы Ұлыбритания телевидениесiнде салмақты үшiншi «ойыншының» орнына тұрып алуға мүмкiндiгi болады. Осылайша Ұлыбританияның жекеменшiк эфирлiк телеиндустиряда басшылыққа үлкен күрес басталды. Крис Смиттiң айтуы бойынша, бұл күрес екi жылдан кейiн барлық индустрия екi немесе бiр адамның қолында болуы мүмкiн.


Сараптамалық консолидациялық процестер Ұлыбританияның кабельдiк телевидениесiнде орнын тапты. Мұнда эфирлiк телевидениедегi сияқты екi iрi компанияның бiрiгуi жайлы сөз болды. Бұл «Кэйбл энд уайерлесс коммьюникэйшнз» және «Телеуэст» телекомпаниялары. «Нэшнл транскоммьюникэйшнз лимитед» компаниясы - үшiншi «Ойыншы» болды. Бұны «Франс телеком» акционерi көтермеледi. Соның көтермелеуiмен ол «Кэйбл энд уайерлисспен» бiрiгуге келiсiм алды. «Телеуэст» каналы спутниктiк телевидениеге жататын «Флекстек» компаниясымен бiрiгетiндiгiн жариялады. Ұлыбританиядағы Интернет қызметiнiң өкiлдерi - шетел фирмалары, олардың озығы «Фрисерв» британдық кабельдi телекомпанияларына интернеттi өздерiнiң кабельдерiмен жiберiңдер деп қысым жасап отыр. Олар аудиторияны кеңейту мүмкiндiгiмен назар аудартады. «Телеуэст» 2000 жылы ақпан айынан бастап Интернетте жұмыс iстеуге рұқсат беретiн, айына 10.ф.ст. төленетiн «Серф анлимитед» қызметiн шығарды. Ай сайынғы төлем Интернетпен шұғылданатын адамдар санын күрт өстiредi, ол жаңа интернеттiк технология көркем фильмдердi көрсетуге дейiн барады. Қазiргi кезде Ұлыбританияда интернет жүйесiнiң қызметiн көрсететiн 300 фирма бар. Коммерциялық эфирлiк телевидениеде «Ай - ти – ви» басшылығы алдарына қойған мақсатына жеттi. Ол - үшiншi каналдың (канал «Ай – ти - ви») аудиториясының орташа рейтингiн 39%-ке дейiн көтеру. Бұл талап түгелiмен жылдың аяғында орындалды. Осы кезде жаңа жыл аптасына арналған көп бағдарламалар жүйесi шығарылған болатын. Бұның негiзгiсi болып, жаңа әйгiлi телеойын – “Кім миллионер болғысы келеді?» лоториялық шоу болатын. Әрине миллионер ешкiм болған жоқ. Бiрақ бұл ойын аудиторияның рейтингiн көтеруге көмектестi. Коммерциялық эфирлiк телевидениенiң өмiрiндегi екiншi маңызды оқиға «Карлтон» компаниясының 1998 жылы түсiрiлген «10 сағат ішіндегі жаңалықтар» жаңалықтарын қайтару туралы келiсiмi болды. Бұл хабардың алынып тасталуы Ұлыбритания бұқарасы арасында үлкен дау туғызды.

«10 сағат ішіндегі жаңалықтар» шығарылымын түсiргеннен кейiн бiр млн-ға жуық көрермен «Ай - ти – ви» арнасының сегiзден отыз минут кеткенде шығатын жаңалықтар бағдарламасы күнделiктi барлық жаңалықтарды қамтымады, ол кешкi жаңалықтар кеш қалып отырды. Көрермендердiң көбiсi оның бәсекелесi “Би - Би – Си» жаңалықтарын көруге көштi. «Ай - ти – ви» салмақты актуальды - қоғамдық «Қозғалыстағы әлем» бағдарламасын жаңа «Бүгінгі кешкілікте» бағдарламасына ауыстырған. Бұл бағдарламада мемлекеттiк саясат сұрақтары мүлдем көтерiлмейдi, әрине бұл үкiметке ұнамайды. ХХ ғасырдың аяғы мен ХХI ғасырдың басындағы Ұлыбританияның ақпарат нарығында iрi монополиялардың бәсекелестiгi өрши түсуде. Бұл жарыста әрқайсысы сол нарықты құруға ұмтылады. Жалпы Еуропалық журналистикаға тән нәрсе ақпарат - тауар деп қарау болғандықтан осындай мәселелерге келiп тiреледi.



следующая страница >>