girniy.ru 1 2 3
ӘӨЖ 364.2:159.942:159.9:37.037 Қолжазба құқығында



БЕКЖАНОВ БЕРИКБАЙ УТЕМУРАДОВИЧ


Әлеуметтік-психологиялық тренингтер арқылы спортшылардың эмоциялық қалпын реттеу


6М010300 – «Педагогика және психология» мамандығы бойынша педагогика ғылымдарының магистрі академиялық дәрежесін алу үшін дайындалған


РЕФЕРАТЫ


Қазақстан Республикасы

Қызылорда, 2013

Диссертациялық жұмыс Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің гуманитарлық- педагогикалық институты, педагогика және психология кафедрасында орындалды.



Ғылыми жетекші:

психология ғылымдарының кандидаты А.Ж. Аяғанова



Ресми оппонент:

Психология ғылымдарының кандидаты, доцент міндетін атқарушы Ш. Турдалиева



Диссертация 2013 жылдың ______күні сағат ____Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік универсиетінде (мекен-жайы: 120014, Қызылорда қ, Төлеби көшесі, №36, 7 оқу ғимараты, гуманитарлық- педагогикалық институты 4 қабат, ______ дәрісхана) қорғалады.


Диссертациямен Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің ҒТК танысуға болады.

КІРІСПЕ


Жұмыстың жалпы сипаттамасы

Тәуелсіздік алғаннан бері елімізде өзіндік дене шынықтыру жүйесі қалыптасқандықтан, дене тәрбиесі мен спорт мәселелерін жақсарту өз шешімін тауып, халыкаралық деңгейде жоғары деңгейдегі жетістіктерге жетіп келеді. Қазақстандык дене тәрбиесі жүйенің тиімділігі көптеген факторлар аркылы анықталады. Олардың ішінде спортшы тұлғасының іргетасы каланатын жалпы білім беретін мектептердегі оқу-тәрбие үдерісін кұру және оның мазмұнын жақсарту маңызды рөл атқаруда.

Спортшылар өмірінде, іс-әрекеті мен қарым-қатынасында ерекше психологиялық жолмен шешуді қажет ететін жағдайлар аз еместігі белгілі. Тәжірибеден өз әлеуеттерін толык қолданбайтын, ерік-күштерін шамалы ғана жұмсайтын немесе еңбек іс-әрекеттері барынша нәтижелі, әлеуметтік тұрғыдан құптарлықтай болғанмен, осыған шамадан тыс күш, кажыр-кайрат жұмсалу салдарынан олардың психологиялык кажуы, титыктауы, саркылуы, яғни, жалпы тіршілік әрекетінің шыркы бұзылуы орын алған жағдайларда кездеседі. Іс-әрекетінен мәнді нәтиже алуға кеткен күш-қайраттың орнын толтыра алмау салдарынан кейбір жастардың психологиялық стресс алуы да кездеседі Сондықтан спортшылардың барлық күш-жігерін осы сәйкессіздікті жоюға ғана арнауға тура келеді.


Зерттеу тақырыбының өзектілігі.

Қазіргі кезде психология ғылымында эмоция туралы зерттеулер және оның теориялык дамуы өзге такырыптарымен салыстырып карағанда өзіндік сипаты бар күрделі мәселелер қатарына жатады. Сондықтан іс-әрекет, карым-катынас барысында немесе оларды кабылдау, жүзеге асыру ерекшеліктерімен байланысты пайда болатын кайшылыктарды спортшылар саналы түрде аңғарып, тани білуі қажет.

Әлеуметтік-психологиялық тренингтер жұмысын ұйымдастыру олардың маңыздылығын айқындап, түрлі мәселелік жағдаяттарын анықтауға және өмірдің күрделі жағдайларында дәлме-дәл шешім кабылдауға машықтандыруда эмоциялық қалыпты реттеуде тиімділігінің зор екендігі дәлелденуде. Сондықтан спортшылардың эмоциялық қалпын реттеуде әлеуметтік-психологиялық треннигтерді пайдалану жолдарын анықтау өзекті мәселердің бірі ретінде алға шығады.

Біздің зерттеулеріміздің басты бағыты спортшылардың эмоциялық қалпын реттеуде психологиялық тренингтердің рөлін анықтау болып табылады.

Практикада әлеуметтік-психологиялық тренингтерді ұйымдастыру мәселесі қоғам сұраныстарынан туындап отыр. Әсіресе, спорт саласындағы жетістікке ұмтылыс жағдайында тұлғалардың көздеген межеге жетуіне сенімділік ұялату, өзіндік иландыру мен мақсатқа бағыттылықты қалыптастыру релаксациялық жаттығулармен қатар, әлеуметтік-психологиялық тренингтерді ұйымдастырумен қол жеткізілетіндігі көптеген зерттеулерде көрсетіп жүр.

Зерттеу мақсаты: Әлеуметтік-психологиялық тренингтер арқылы спортшылардың эмоциялық қалпын реттеу жолдарын жүйелеу. Зерттеу мақсатына сәйкес, келесі міндеттер қойылады:


  • спортшылардың психологиялық ерекшеліктерін теориялық негіздеу;

  • спортшылардың эмоциялық қалпын диагностикалау;

  • әлеуметтік-психологиялық тренингтер арқылы спортшылардың эмоциялық қалпын реттеу;

  • алынған нәтижелер бойынша әдістемелік кешен құру.

Зерттеудің жетекші идеясы: Спортшылардың эмоциялық қалпын диагностикалау

арқылы алынған мәліметтер негізінде әлеуметтік-психологиялық тренингтер жүргізіп оны реттеуге болады.

Зерттеу пәні: Әлеуметтік-психологиялық тренингтер мен спортшылардың эмоциялық қалпы.

Зерттеу нысаны: Спортшылар тұлғасы.

Зерттеудің жаңалығы.


  • спортшылардың психологиялық ерекшеліктері теориялық талданды;

  • спортшылардың эмоциялық қалпы диагностикалау арқылы анықталды;

  • әлеуметтік-психологиялық тренингтер спортшылардың эмоциялық қалпын реттуеде пайдаланылды.

Зерттеудің жалпы болжамы: егер, спортшылардың психологиялық ерекшеліктері теориялық тұрғыда негізделіп, олардың эмоциялық қалпы анықталып, оның нәтижесін талдай отырып, әлеуметтік-психологиялық тренингтер жүргізілсе, онда олардың жарысқа психологиялық дайындығы арта түседі.

Жеке болжамдар:

  • спортшылардың эмоциялық қалпын диагностикалау жетістікке жету мотивіне оң әсерін тигізеді;

  • әлеуметтік-психологиялық тренингтер спортшылардың эмоциялық қалпын реттеуге жағымды әсер ете отырып, жүйкелік бұзылулардың алдын алады.

Қорғауға ұсынылатын жағдайлар:

  • спортшылардың эмоциялық қалпын диагностикалау оны бағалауға мүмкіндік береді;

  • әлеуметтік-психологиялық тренингтер эмоциялық бұзылулардың алдын алады және түзетеді;

Зерттеудің әдіснамалық және теориялық негіздері. Бiздiң зерттеуiмiзге философиялық, әлеуметтiк, психологиялық және педагогикалық әдебиеттер негiз етiп алынды. Тұлға құрылымын зерттеуге бағытталған теориялар мен тұжырымдар (Б.Г. Ананьев, И.С. Кон, Э. Эриксон және т.б.), әлеуметтену мәселесі бойынша А.А.Реанның, тұлға ерекшеліктерін зерттеуші К.К. Платоновтың спортшыларды жарысқа психологиялық дайындау мәселесін зерттеген А.Ц. Пунидің, эмоция туралы И.П. Павловтың, Н.Н. Ланге мен У. Джеймстің, әлеуметтік-психологиялық тренингтер туралы Л.А. Петровскаяның, Т.В. Зайцевтың, сонымен қатар, спорттағы психодиагностика мәселесімен айнаналысқан В.Л. Марищуктың, Ю.М. Блудовтың еңбектері зерттеу жұмысының әдіснамалық және теориялық негіздерін құрайды.


Зерттеу көздері: Оқу-әдістемелік құралдар, диссертациялық жұмыс мәселесі бойынша шетелдік, кеңестік ғалымдардың ғылыми еңбектерi зерттеу көздері болып табылады.

Зерттеуде қолданылған әдістер. Қойылған мақсаттарға байланысты спортшылардың психологиялық ерекшеліктері мен эмоциялық қалпын анықтау үшін психологиялық және педагогикалық әдебиеттер және әдістемелік құралдарды және құжаттарды теориялық талдау; психодиагностикалық әдістемелер: Санкт-Петербург әскери-медициналық академия қызметкерлері құрастырған САН (С-хал-жағдайы, А-белсенділік; Н-көңіл күй); Көңіл-күйді бағалау әдістемесі; әлеуметтік-психологиялық тренингтер.

Зерттеудің теориялық маңыздылығы. Қазіргі таңдағы Қазақстанның әлемдік деңгейдегі жетістіктерге жетуінің бірден бір өлшемді көрсеткіші спорттағы нәтижелері болып табылады. Бүкіл дүние жүзі спорт көрсеткіштері бойынша елімізді танып отыр. Осы орайда, спорттық жетістіктерге жетуде, оны жүйелі түрде жаттықтыру жұмыстарын теориялық негіздеу зерттеудің маңыздылығын алға тартады. Зерттеу жұмысында спорт әрекеті, жарысқа психологиялық дайындық, әлеуметтік-психологиялық тренингтер теориялық тұжырымдалды. Алынған мәліметтер мен қорытындылар: спорт әрекетін ұйымдастыру мен жетістікке жету жолдарын анықтауда кең көлемде пайдалануға болады. Сонымен қатар, бүгінгі күнге дейінгі спорттық әрекет, тұлғаның эмоциялық қалпын реттеу, әлеуметтік-психологиялық тренингтер туралы теориялар мен тұжырымдамалар жүйеленді.

Зерттеудің практикалық маңыздылығы. Спортшылардың эмоциялық қалпын реттеуге бағытталған әдістемелер қазақ тіліне аударылып, осы ортаға бейімделіп қолданылды, нәтиже көрсеткіштері тепе-тең деңгейде мәселені қарастыруға әкеледі. Зерттеу көрсеткіштері мен қолданылған әлеуметтік-психологилық тренингтер психолог әрекетінің құрылымы мен стратегияларының ықпалын және спорт нәтижесінің жетістігін жоғарылатуға әкеледі. Алынған теориялық қортындылар мен практикалық нұсқауларды студенттермен жүргізілетін тәрбие жұмыстарында, психодиагностикалық және кеңес беруде қолдануға болады.


Ғылыми нәтижелердің дәйектілігі мен негізділігі. Спортшылардың эмоциялық қалпын әлеуметтік-психологиялық тренингтер арқылы реттеу жөніндегі тұжырымдар теориялық-эксперименттік тұрғыдан негізделуімен, зерттеудің мақсаты мен міндеттеріне сәйкес зерттеу әдістерін қолданумен, нәтижелерді сандық және сапалық талдауға мүмкіндік беретін эксперименттік-эмпиралық жұмыстың тұтастылығымен қамтамасыз етіледі.

Зерттеу жұмысының мақұлдануы мен жариялануы.

Зерттеу жұмысының негізгі нәтижелері республикалық конференцияларда жарияланды.

Зерттеу жұмысының кезеңдері.

Бірінші кезеңде (2011 ж) тұлға құрылымы, эмоция, әлеуметтік-психологиялық тренингке байланысты әдебиеттерге теориялық талдау жасалынды, зерттеу жұмысының нысаны, пәні, жалпы және жеке болжамдары, мақсаты мен міндеттері, зерттеудің әдіснамалық негіздері мен әдістері анықталды.

Екінші кезеңде (2012 ж) жарыс алдындағы спортшылардың эмоциялық қалпын диагностикалау жұмыстары жүргізіліп, оны реттеу үшін әлеуметтік-психологиялық тренингтер жүргізілді. Зерттеу жұмыстары бойынша статистикалық талдау жасалып, тұжырымдар мен қорытындылар жасалды.

Зерттеу базасы. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің университетінің «Сыр сымбаты» спорт клубы негізінде ашылған бокс секциясына қатысушы 1;4 курс студенттері. Респонденттер саны- N=40

Жұмыстың құрылымы мен көлемі:

Магистрлік диссертациялық жұмыс кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиет тізімінен және қосымша тіркелген материалдардан тұрады. Жұмыстың жалпы көлемі – 92 бет, қолданылған деректер тізімі- 90 әдебиеттерден тұрады.


Негізгі бөлім

Диссертациялық жұмыстың кіріспе бөлімінде тақырыптың өзектілігі және зерттелу деңгейі, зерттеудің нысаны, жұмыстың мақсаты мен міндеттері, деректі көздері, әдістері мен тәсілдері, теориялық-әдістемелік негізі, ғылыми жаңалығы айқындалады. Зерттеу жұмысының теориялық практикалық маңыздылығы көрсетіліп, қорғауға ұсынылатын тұжырымдар, зерттеу жұмысының талқылануы мен жариялануының барысы баяндалады.


Зерттеу жұмысының бірінші бөлімі «Психология ғылымында спортшылар тұлғасын теориялық зерттеу» деп аталады. Бұл бөлімде біз психология ғылымындағы спортшылар тұлғасының зерттелуі тұжырымдалды. Жалпы алғанда адам іс-әрекетінің барлық түріндегі сияқты спортта тұлғаның даралық психологиялық ерекшеліктері маңызды мазмұнға ие болып табылады. Спортшы тұлғасының даралық және оның әрекетінің техникалық-тактикалық стиль ерекшеліктерін дұрыс ескергенде ғана олардың жетістікке жету мүмкіндігі жоғарылайтындығы сөзсіз. Осы орайда, спортшы тұлғасының даралық ерекшеліктерін білгеннен кейін оның мүмкіндігін дамытуға және қарқынды пайдалануға болады.

Спорттық іс-әрекет өзінің мәні бойынша тұлғаның жекелік қасиеттерін тәрбиелеу үшін маңызды амалдардың бірі болып табылады. Спорттық іс-әрекеттің мінез қалыптасудағы рөлі тұлғаның даралық ерекшеліктері мен ерік сипаты көрініс беретін әлеуеттің негізгі құрылым ретінде алға шығады. Бүгінгі күні жастардың бойында салауаттылықты тәрбиелеуде спорттың алар орны ерекше. Сондықтан да спортты жан-жақты зерттеу маңызды мәселелердің қатарына кіреді. Дегенмен, спортшы орындайтын жаттығу процесінің әрекеті тұрақты, сенімді болуы үшін экстремальді жарысу жағдайында әскери мінез көрініс беретін дағдылар жүйесі болуы қажет. Бұл жағдайда спортшы көп ойланбай және бөгелмей әрекет етуге қабілетті болуы қажет.

Тұлға көпшекті және глобальді ұғым болып табылады. Көп жағдайда тұға ұғымы жинақтаған қасиеттердің әлеуметтік жиынтығы ретінде анықталады. Психология ғылымында “тұлға” категориясы басты ұғымдардың қатарында. Дегенмен, “тұлға” ұғымы тек психологиялық ғана емес, ол барлық қоғамдық ғылымдармен зерттеледі. Атап өтсек, философиямен, әлеуметтанумен, педагогикамен және т.б. Осы орайда, психология ғылымының шеңберінде тұлғаны зерттеу ерекшелігі неде және бұл ұғымның мәні қандай екендігін анықтап аламыз.

Біз зерттеуімізде спортшылардың тұлғалық ерекшеліктерін анықтамас бұрын жоғарыда тұлға ұғымына сипаттама беріп отырмыз. Осы кезекте біз тұлғаның құрылымына түсініктеме беріп өтуді жөн санап отырмыз.


Тұлға құрылымын қарастырғанда біз психологиялық зерттеулердің негізінде оны төмендегідегі сызбада жіктеп алып отырмыз.



Тұлға құрылымы




Ерік сапалары

Мінез

Қабілет

Темперамент




Әлеуметтік нұсқаулар(ішкі ыңғайлану)

Эмоция және мотивация



1- Сурет Тұлға құрылымы


Жоғарыда атап кеткендей, тұлға әлеуметтік тарихи және адамның өзіндік әрекетінде дамитын өнім болып табылады. Ол санаға және әлеуметтік қасиеттер жүйесіне ие бола отырып, қоғамда белгілі бір қызмет атқарады. Адам іс-әрекетінің барлық түріндегі сияқты спортта да даралық маңызды мазмұнға ие. Спортшы тұлғасының даралық және оның әрекетінің техникалық-тактикалық стиль ерекшеліктерін дұрыс ескергенде ғана жетістікке жету мүмкіндігі жоғарылайды. Спортшы тұлғасының даралық ерекшеліктерін білгеннен кейін оның мүмкіндігін дамытуға және қарқынды пайдалануға болады. Тұлға өз қасиеттерінің белгілі бір жүйелілгімен, тұтастылығымен және тұрақтылығымен сипатталады. Спортшы тұлғасы қалыптасуының аспектілерін төмендегі сызбада көрсетуге болады:



Спортшы тұлғасы




Қоғамдық сана (спорттық ұжым және қоғам)




Жаттықтырушы әрекеті

Өзіндік сана



Қарым-қатынас

Рухани сезім




Бағалау-оятушы әрекет



Эмоциялық реакция

Этикалық сезім



Бірлескен жаттығу әрекеті




Мінез актісі

Өзін-өзі тану




Оқыту әдістемесі

Өзіндік бақылау

Жарысу әрекеті



Өзіндік қадағалау

Оқыту амалдары

Ұжымға қатынас




Жауапкершілік

Өзіндік бағалау

Тәрбие әдістемесі




Мінез өлшемдер

Өзіндік тәрбие

Тәрбие амалдары



Ашықтық




Өзара көмек




Әрекетті бағалау




Қоғамға қатынас




Қоғамның әлеуметтік құрылымы




Қоғам саясаты



2-Сурет Спортшы тұлғасы қалыптасуының аспектілері


Сонымен қатар, бұл бөлімде спортшыларды жарысқа психологиялық дайындау мәселесі тұжырымдалады. Спортшыларды нақты жарысқа арнайы психологиялық дайындау төмендегі мәселелерді енгізеді:


  • алда күтіп тұрған жарыс жағдайлары туралы ақпарат жинау (жарысқа дайындық қалпын қалыптастырудың басты бөлігі болып табылады); мәліметтердің мазмұны мен сипаты (спорт түріне байланысты: шаңғы тебуде өту орны басты болса, ал қалған жағдайларда негізгі мәлімет қарсыласы және т.б. туралы болуы);

  • жарыс мақсатын анықтау және қалыптастыру (мақсатта белгілі бір нәтижеге жету мүмкіндігі айқындалса, онда ол спортшының әрекетін басты реттеушісі болады);

  • жарысқа қатысу мотивін қалыптастыру және өзектендіру (қойған мақсатқа жетудің қоғамдық маңыздылығын түсінуден туындайтын итермелеуші күш, ол кейде жекелік мазмұнда да болуы мүмкін; мотив жарысқа қызығушылықты арттырады, дайындық процесі мен жарыстың өзіне елігу және мақсатқа жету жағдайын құрады);


  • жарыс әрекетінің ықтималдылық бағдарламалануы (әрекеттің тактикалық жоспарын жасау барысында жүзеге асады; әрдайым мүмкін болу сипатын білдіреді);

  • жағымсыз ішкі қалыпты өзіндік реттеу (спортшы жарысқа дайындалу барысында өзіндік реттелудің қарқынды және қолжетімді тәсілдерін пайдаланады, ол жалпы психологиялық дайындық мазмұнына кіреді; жарыстан жарысқа дейін өзіндік реттеу тәсілдері жарыс алды мінез-құлықты реттеудің өзіндік дәстүріне айналады);

  • жүйкелік-психикалық қалыптылықты сақтау және қайта құру (жарысқа дейінгі спортшының мінез-құлық ерекшеліктері, ең алдымен күн тәртібін құрып алу қажет, жарыс туралы ойдан алаңдау- осы жағдайлардың бәрі жүйкелік-психикалық әлеует жинақталудың қайнар көзі болуы тиіс).

Спорттық әрекетті психологиялық қамтамасыз етудің барлық процесі дайындық және жарыс әрекетін басқару ретінде түсініледі. Әсіресе, спортшылардың жарысу әрекетін басқаруы өте күрделігімен ерекшеленеді. Бұл ең алдымен, белгілі бір кедергілердің пайдалы және қажетті болатын ситуациялар болуымен байланысты болып келеді.

Екінші бөлім «Әлеуметтік-психологиялық тренингтердің теориялық негіздері» деп аталады. Бүгінгі күні психология ғылымының қолданбалы және тәжірибелік салаларында «тренинг» түсінігі кеңінен қолданылып жүр. «Тренинг» ұғымының нақты тұжырымдап беретін анықтамасы жоқтың қасы. Сондықтан бұл ұғым психологиялық тәжірибеде әр түрлі іс-әрекеттердің, әдіс-тәсілдер мен құралдардың ортақ термині ретінде жиі пайдаланылып жүргені белгілі. Осы орайда, «тренинг» термині (ағылшынның train, training сөздерінен) оқыту, тәрбиелеу, жаттықтыру, үйрету сияқты бірқатар мағынаға ие болып табылады. Кеңес ғалымы Ю.Н. Емельяновтың пікірінше тренинг іс-әрекеттің кез-келген қиын түрін игеру мен оқыту қабілеттілігін дамыту әдістерінің топтамасы.

Әлеуметтік-психологиялық тренингтегі топтық динамика адам өміріндегі бағыттылықтың

следующая страница >>