girniy.ru   1 2 3 4 ... 7 8
Адвокаттарға, айыпталушының жұбайына (зайыбына), жақын туыстарына немесе заңды өкілдеріне, өз бірлестіктері мүшелерінің істері бойынша кәсіподақтың және басқа да қоғамдық бірлестіктердің өкілдеріне қорғаушы ретінде жол беріледі. Шетелдік адвокаттарға, егер ол Қазақстан Республикасының тиісті мемлекетпен халықаралық шартында өзара негізде көзделсе, заңдарда белгіленген тәртіппен іске қорғаушы ретінде қатысуға жол беріледі.


3. Қорғаушы айып тағылған не адам осы Кодекстің 68-бабының бірінші бөлігіне сәйкес сезікті деп танылған кезден бастап іске қатысуға жіберіледі.

4. Бір адам,егер сезіктінің, айыпталушының біреуінің мүддесі екіншісінің мүддесіне қайшы келетін болса, олардың екеуіне бірдей қорғаушы бола алмайды.

5. Адвокаттың өзіне қабылдаған сезіктіні немесе айыпталушыны қорғаудан бас тартуға құқы жоқ.

Айыпталушы мен оның қорғаушысына, сондай-ақ жәбірленушіге, азаматтық талапкерге, азаматтық жауапкерге және олардың өкілдеріне іс материалдарын ұсынғанда хаттама жасалынады, онда танысуға қандай материалдардың берілгендігі, танысу қайда, қашан, қанша уақыт болғаны, қандай өтініш білдіргені көрсетіледі. Айыпталушы іс материалдарымен танысудан бас тартса, бұл факт хаттамада көрініс табады, онда бас тартудың себебі көрсетіледі, егер оны айыпталушы айтқан болса. Хаттама өте ұқыпты жасалынады. Оған түзету жасамауға тырысу керек. Егер ондайдан құтыла алмаса, ол жайында хаттаманың соңында көрсетіледі.

Іс материалдарымен танысушы адам алдын ала тергеуді толықтыру туралы өтініш білдіруге құқылы. Жәбірленушінің азаматтық талапкердің, азаматтық жауапкердің және олардың өкілдерінің жазбаша түрде баяндаған өтініштері жайыңда тиісті хаттамада белгі жасалынады, ал айыпталушы мен оның қорғаушысының өтініші барлық жағдайда хаттамаға кіреді. Барлық жазбаша өтініштер, сонымен қатар, қылмыстық іске тіркедеді. ҚІЖК-нің жобасында осы қарастырылып отырған іс жүргізу әрекетіне қатысты айыпталушы мен оның қорғаушысының тағы бір құқығы жайында айтылады. Онда былай делінген: айыпталушының сұралған куәлердің ішінен, сондай-ақ іске қатысушы сарапшылардың, мамандардың және куәгерлер ішінен жауап алу және қорғану позициясын растауы және олардың жауаптарын хаттамада көрсетуі үшін нақты кімдерді шақыру керектігін одан анықтау қажет.

Алдын ала тергеудің аяқталғаны туралы хабарлау және айыпталушыға іс материалдарын ұсыну туралы хаттамаға әдетте айыпталушының өзі және тергеуші (анықтау жүргізген адам, прокурор) қол қояды. Іс материалдарымен танысуға қорғаушы, заңды өкіл және т.б. сияқты өзге адамдар қатысқан жағдайда, олар хаттамадағы мәліметтердің дұрыстығын растап өз қолдарын қояды.


Алдын ала тергеуді тергеушілер тобы жүзеге асырған жағдайда, алдын ала тергеу органының атынан хаттамаға осы іс жүргізу әрекетін тікелей жүргізген тергеуші-орындаушы және тергеу тобының жетекшісі қол қояды.

Іс үшін маңызы бар мән-жайларды айқындау туралы өтініш білдірілген жағдайда тергеуші алдын ала тергеуді толықтыруға міндеті. Егер қосымша жүргізілген тергеу әрекеттеріне қорғаушы қатысса, ол тергеушінің рұқсатымен куәге, жәбірленушіге, сарапшыға, маманға және айыпталушыға сұрақтар қоюға, сондай-ақ іс үшін маңызы бар мәліметтерді хаттамаға енгізу туралы өтініш жасауға құқылы. Қорғаушы ұсынған сұрақтарды тергеушінің қайтарып тастауға құқығы бар. Бірақ ол қайтарылып тасталған сұрақтар хаттамаға кіруі тиіс.

Егер тергеуші жасалған өтінішті қанағаттандырудан толықтай немесе ішінара бас тартса, ол жайында дәлелді қаулы шығарады, оны құжаттың көшірмесін тапсыра отырып өтініш мәлімдегенге хабарлайды.

Қосымша тергеу әрекеттерін жүргізгеннен кейін, не істе жана құжаттың пайда болуына әкеп соғатын өтінішті қандай да басқадай қанағаттандырғанда тергеуші әрбір айыпталушыны жәке олардың қорғаушыларын, тиісті өтініш болған жағдайда - жәбірленушіні және оның өкілін, азаматтық талапкерді, азаматтық жауапкерді немесе олардың өкілдерін іс материалдарымен таныстыруға тиіс.

Содан кейін тергеуші іс бойынша ақырғы шешімді - айыптау қорытындысын жасайды.

Айыптау қорытындысында істің мәнісі, тағылған айыптың тұжырымы, қылмыстық заңның осы қылмыстар көзделген баптары (белігі, тармағы) баяндалады. Айыптау қорытындысы сот талқысының шекарасын анықтайды, ал сот қылмыстық істі айыптау қорытындысында тұжырымдалғарі айып шегінде ғана қарай алады.

Айыптау қорытындысын жасағанда, тергеуші, айыпталушы ретінде тарту туралы қаулыда баяндалған айыптауды ұлғайтуға немесе өзгертуге құқылы емес. Егер айыпталушыға ҚК-тің жаңа бабы бойынша айып тағылмаса немесе арнайы қаулымен істің бөлігі қысқармаған болса тергеуші айыптаудың саралануын өзгертуге құқылы емес. Бұл талап айыпталушының қорғану құқығының кепілдігі. Айыптау қорытындысы сот залында жарияланатын құжат, сондықтан да ол қысқа әрі түсінікті, қисынды және қарапайым жазылуы тиіс. Істің мән-жайы және дәлелдеме құлаққа үйреншікті, жеңіл қабылданатын фразалармен жазылуы тиіс. Мүмкіндігінше фразалар қысқа болуы керек. Айыпталушылардың және басқа да процеске қатысушылардың, сондай-ақ сот залында отырғандардың әңгіме не жайында екендігін түсінуіне қиындық тудыратын күрделі заң терминдерін жөнсіз пайдаланудан аулақ болу керек. ҚІЖК-не сәйкес айыптау қорытындысы екі бөлімнен тұрады: сипаттау және қорытынды бөлімдер. Біздің және Арменияның ҚІЖК-тері тағы да кіріспе бөлімнен тұрады.


Айыптау қорытындысының сипаттау бөлімі «Алдын ала тергеу анықтады» немесе «Алдын ала тергеу барысында анықталды» деген сөздерден басталады. Бұл бөлімде істің алдын ала тергеу барысында анықталған мән-жайы қатаң жүйелілікпен баяндалады, онда айыпталушыны әшкерелейтін де, ақтайтын да дәлелдемелер келтіріледі, атап айтқанда, қылмыс жасалған жер мен уақыт, тәсілі, себебі, салдары және басқа елеулі мәліметтер; жәбірленген жайында деректер; айыпталушының жазасын ауырлататын және жеңілдететін мән-жайлар; айыпталушыны өз пайдасына келтірген уәждері: тиісті дәлелдемелер келтірілген томдар мен парақтарға сілтеме жасай отырып оларды тексергендегі нәтиже көрсетіледі. Сонымен қатар, сипаттама бөлім айыпталушының жеке басы туралы, тергеу процесіндегі оның мінез-құлқы туралы, қылмыстың себептері мен оған итер-мелеген мән-жайлар туралы мәліметтермен, қысқарту фактылары және оның негіздеріне сілтемелермен толықтырылуы, сондай-ақ айыпталушының біреуіне қатысгы істің (материалдарды) бөлінгендігі көрсетілуі мүмкін.

Істің материалдары қылмыстың жағдайын, оны жасаудағы себептер мен мақсатты оңай түсінетіндей етіп толықтырылуға және баяндалуға тиіс. Фабула адамды айыпталушы ретінде тарту туралы қаулыны қайталамауы керек. Оның көлемі де, мазмұны да аумақты болады. Фабулада ешнәрсе дәлелденбейді.

Сипаттау бөлімінің соңында айыпталушының түсініктемесі, оның таққан айыпқа қарсылығы келтіріледі, айыпталушының қарсылығына қарсы дәлелдемелерге сілтеме беріледі.

Тергеу практикасы айыптау қорытындысының сипаттау бөлімін баяндаудың бірнеше тәсілін тапты. Оның ең негізгілері - хронологиялық, жүйелік және эпизодтық тәсілдер.

Хронологиялық тәсілде негізгі дәлелдемелер алдын ала тергеу кезінде қандай реттілікпен жинақталса, сол қалпында көрсетіліп қана қоймайды, тергеудің барысы мән-жайлар мен мазмұн көрсетіліп баяндалады. Әр тәсілді негізгі дәлелдемелер жанама болып келетін күрделі істерде қолданған дұрыс.

Жүйелік тәсілде, ал ол бір эпизодтық қылмыстық істердің 99%-інде қолданылады, тергеудің барысы емес, оның нәтижелері баяндалады, яғни қылмыс оқиғалары қалай дайындалған және жасалған тәртіпте беріледі. Әдебиетте айыптау қорытындысының жүйелік тәсілдегі схемасы беріледі, онда мыналар көрініс табады;


1. Қылмыстың фабуласы (мән-жайы).

2. Фабулада сипатталған іс-әрекетке заңдық баға беру.

3. Осы іс-әрекет субъектісіне айып тағылғаңдығы туралы мәліметтер.

4. Қылмыстың қылмыстық жауаптылыққа тартылмайтын қатысушылар-ына қатысты шешімдер туралы мәліметтер,

5. Дәлелдемелік тарау:

а а) айыталушыныңтағылған айыпқа байланысты ұстанымы мен көрсетулері;

б) айыпталушының алибиін теріске шығаратын дәлелдемелер жүйесі;

п) қылмыс оқиғасының және айыпталушының кінәлі екендіктің дәлелдемелік жүйесі;

г) кейбір дәлелдемелерге сыни көзқарас;

д) айыпталушының жазасын жеңілдететін және ауырлататын мән-жайларға талдама;

е) айыпталуының жеке басының қоғамға қауіптілік деңгейін сипаттайтын мәліметтерді зерттеу.

6. Қорытынды тезис.

Күрделі, көп эпизодты істерде айыптау қорытындысы эпизодтар бойынша құрылады, олардың әрқайсысы хронологиялық немесе жүйелік тәсілде баяндалады.

Айыптау қорытындысына тергеушінің ойынша сот мәжілісіне шақыртуға жататын адамдардың тізімі және іс бойынша қажетті анықтамалар тіркеледі. Сот мәжілісіне шақыруға жататын адамдар (жәбірленуші, куәлер, сарапшылар, т.б.) тізімінде олардың тегі, аты, әкесінің аты, тұрған (жүрген) жері және олардың жауаптары немесе қорытындылары келтірілген іс парағы көрсетіледі, Практикада, әдетте, бұл көрсетілген құжатта куәлерден, жәбірленушілерден және айыптаушылардан жауап алу хаттамасы бар іс парағы ғана көрсетіледі, ал беттестіру хаттамасының қайда екендігін көрсетуді ұмытып кетеді. Бірақ, жауаптар келтірілген нақты мәліметтер кезін осы екі хаттамамен шектеуге болмайды. ҚІЖК-нің 229-бабында былай делінген: тану жүргізу алдында танитын куә немесе жәбірленуші жауап беруден бас тартқандық немесе жалтарғандық үшін және әдейі жалған жауап бергендік үшін жауаптылық туралы ескертіледі. ҚІЖК-нің 229-бабына сәйкес тану хаттамасында «танушының жауаптарын баяндау» керек. Бұл дегеніміз - шақыртуға жататын адамдар тізімінде тиісті тану хаттамасы тігілген іс парағы көрсетілуі керек. Жәбірлеңушінің, куәлердің, олардың жақын туыстарының және басқа адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету шаралары қолданылғанда олардың мекен-жайы, қажет болса, тіптен, аты-жөні де көрсетілмейді. Кейде мұндай адамдар сотга жасырын ат пайдаланады. Сот пен прокурорға жәбірленушілер мен куәлердің толық деректері бөлек конвертте беріледі, ол сотта жарияланбайды. Сотқа шақырылатын адамдар тізіміне алдын ала тергеуде сұралғандардың барлығы емес, ең керектілер ғана кіреді.


Қылмыстық іс бойынша айыптау қорытындысына тіркелетін анықтамаларда алдын ала тергеудің мерзімдері, таңдалған бұлтартпау шарасы, айыпталушыны қамауда ұстау уақыты, заттан дәлелдеменің бар екендігі және қайда сақтаулы екендігі, азаматтық талап туралы мәліметтер, азаматтық талапты қамтамасыз ету шаралары мен мүлікті тәркілеу мүмкіндігі, алдын ала тергеу органдарының сот шығындарының түрі мен мөлшері көрсетіледі. Кейде, қашан және кімге қатысты қылмыстық ізге түсу қысқарғанда, айыпталушының жеке басын куәлендіретін құжаттардың тұрған жері туралы мәліметтер көрсетіледі. Тергеу мерзімдеріне қатысты анықтамада мыналар болады:

1) қылмыс жасалған күн;

2) қылмыстық іс қозғалған күн;

3) істі жүргізуге алған күн;

4) оған басқа қылмыстық істерді біріктірген күн;

5) айыпталушылардың әрқайсысына айып тағылған күн;

6) алдын ала тергеу аяқталған және процеске қатысушыларды іс материалдарымен таныстырған күн.

20 және одан көп қылмыстарды қамтитын көп эпизодтық қылмыстық іс бойынша айыптау қорытындысын жасағанда ғана әрбір есі дұрыс айыпталушының қылмыс жасаған күнін анықтамада жеке-жеке көрсетпеуге болады. Егер заттай дәлелдемелер ісітен бірге сақталмаса, онда анықтамада олардың сақтаулы тұрған орны және істің қолхат пен квитанция бар беті көрсетіледі. Ал, заттай дәлелдемелер іспен бірге болса, анықтамада олардың тізбесі беріледі.

Кейде күрделі, көп эпизодты істер бойынша айыптау қорытындысына басқада анықтамалар тіркеледі:

1. Мазмұны – материалдардың томдар бойынша орналасуы;

2. Жекелеген жәбірленушілерге зиянның өтелгендігі туралы кесте (анықтама).

3. Тергеу барысында алынған заттай дәлелдемелер мен құжаттардың тұрған жері туралы анықтама.

4. Айыпталушылардың әрқайсыларының қылмыстық әрекеттің эпизодтарына қатысу схемасы.

5. Қылмыстық әрекеттердің әрбір эпизоды бойынша неғұрлым маңызды деректер келтірілген карточкалар (қысқаша фабула, қатысқандардың аты-жөні, олардың кінәларының негізгі дәлелдемелері, орнын толтыруға жататын залал) және т.б.



2.2. Қылмыстық істі қысқарту


Тізбесі заңда көрсетілген негіздер бар болғандықтан қылмыстық іс қысқарса алдын ала тергеу тоқталады. Ол негіздерді алты топқа бөлуге болады:

а) істің жүргізілуін болдырмайтын мән-жайлар (ҚІЖК-нің 37-бабы);

б) жасалған қылмыс немесе оны жасаған адам қоғамға қауіптілігін толықтай жоғалтатындай жағдайдың өзгеруі;

в) тергеушіге қылмыс жасаған адамды қылмыстық жауаптылықтан босататындай құқық беретін мән-жайлар (ҚІЖК-нің 7-9 баптары);

г) айыпталушының қылмыс жасауға қатысканының дәлелденбеуі (ҚІЖК-нің 269-бабының 2-тармағы);

д) қоғамға қауіпті іс-әрекет жасаған адам тарапынан қоғам, өзі немесе басқа адамдар үшін қауіптің болмағандығын сол іс-әрекеттің сипатына және адамның психикалық жағдайына қарай дәлелдеу (ҚІЖК-нің 514-бабының 1-тармағы);

е) Қылмыстық жауапқа тартуға заңда көрсетілген органның (лауазымды адамның) келісімінің болмауы.

"б" және "в" тармақтарда көрсегілген негіздерді алдын ала тергеу органдары тек прокурордың келісімімен ғана қолданады.

Бұл мән-жайлар ҚІЖК-нің 37-бабында бекімін тапқан. Онда қозғалған қылмыстық іс мына жағдайларда қысқарады делінген:

1) қылмыс оқиғасы болмаса;

2) іс-әрекетте қылмыстық құрам болмаса;

3) ескіру мерзімі өтсе;

4) рахымшылық актісі бойынша, егер ол жасалған іс-әрекет үшін жаза қолдануды болдырмаса, сондай-ақ кейбір адамдарға кешірім жасалғанда;

5) қоғамға қауіпті іс-әрекет жасаған кезде заңға сәйкес қылмыстық жауаптылық болуы мүмкін жасқа жетпеген адамға қатысты;

6) жәбірленушілердің шағымы бойынша қозғалған істер бойынша жәбірленуші мен айыпталушы өзара бітімге келген және осы Кодекстің 390-бабында көзделген жағдайлардан басқа реттерде;

7) жәбірленушінің шағымымен ғана іс қозғалатын болып, бірақ оның шағымы болмаған және жәбірленушінің шағымы болмаса да прокурорға іс қозғау құқығы берілген, осы Кодекстің 390-бабының үшінші бөлігінде көзделген жағдайлардан басқа реттерде;


8) өлген адамды ақтау және жаңа айқындалған мән-жайлар бойынша басқа адамдарға қатысты іс қозғау үшін іс жүргізу қажет болған жағдайлардан басқа реттерде өлген адамға қатысты;

9) сол айыптау бойынша заңды күшіне енген үкім не сол негіздер бойынша істі қысқарту туралы ұйғарым немесе қаулы бар адамдарға қатысты;

10) анықтау органының, тергеушінің, прокурордың сол айыптау бойынша істі қысқарту туралы бұзылмаған қаулысы бар адамға қатысты, егер қылмыстық істі қараушы сот істі қозғау қажет деп таппаса;

11) тәубеге келуден өзіне мәлім мән-жайлар бойынша жауап беруден бас тартқан діни қызметкерлерге қатысты.

Қылмыстық істі қысқартудың ең көп таралған негіздерінің бірі - іс-әрекетте қылмыс құрамының болмауы, яғни тіптен қоғамға қауіпті оқиға орын алса да, оны жасағаны үшін адам қылмыстық жауапқа тартылуға жатпайды. Бұл - ақтайтын негіз. Практикада мына жағлайлар оның көрінісі бола алады:

ҚК-тің 23-бабына сәйкес іс-әрекет кінәсіз жасалған деп танылады, егер оны жасаған адам өз әрекетінің (әрекетсіздігінің) қоғамға қауіптілігін ұғынбаса және істің мән-жайы бойынша ұғынуы мүмкін болмаса не қоғамға қауіпті зардаптың болуы мүмкін екенін алдын ала көре алмаса және істің мән-жайы бойынша алдын ала көре алуы тиіс емес немесе мүмкін емес болса. Сонымен қатар, іс-әрекет жасаған адам өз әрекетінің (әрекетсіздігінің) қоғамға қауіпті зардап әкелетіндігін алдын ала көре алғаммен өзінің психофизиологиялық қасиетінің төтенше жағдай талаптарына немесе жүйке-психика ауыртпалығына сай келмеуі себепті сол зардаптан бетін қайтара алмаса да кінә болмайды.

А. Қоғамға қауіпті зардап бар, бірақ ол біреудің жасаған қылмысының нәтижесі емес, яғни қылмыс құрамының объективтік жағының белгілерінің біреуі - қоғамға қауіпті тұрмақ, ешқандай іс-әрекет жоқ. Мысалы, ашық алаңға жай түскенде зиян келсе, онда қандай іс-әрекет бар?

Б. Іс-әрекет бар, бірақ маңыздылығы шамалы, қоғамға қауіпті емес, адамға, қоғамға немесе мемлекетке зиян келтірген жоқ, қауіп төндірген жоқ. Мысалы, ешқандай құндылығы жоқ қоқысты қасақана жою.


В. Егер нақты жасалған іс-әрекетте басқа қылмыстың құрамы болмаса, қылмысты аяғына дейін жеткізуден еркімен бас тарту (ҚК-тің 2б-бабы).

Г. Қауіпті емес, қоғамға пайдалы іс-әрекет орын алады – қажетті қорғану, өте қажеттілік немесе қылмыс жасаған адамды ұстау кездерінде зиян келтіру (ҚК-тің 32-37-баптары).

Д. Қоғамға пайдалы мақсатқа жету үшін дәлелді тәуекелге барғанда зиян келтіруді заң шығарушы қоғамға қауіпті іс-әрекеттер қатарына жатқызбайды. Бұл ретте тәуекел негізді деп саналады, егер ол мақсатқа тәуекелмен байланысты емес басқа әрекетпен (әрекетсіздікпен) жету мүмкін болмаса, ал ол тәуеекелге барған адам болған зиянның алдын алуға барлық мүмкіндікті пайдаланса (ҚК-тің 35-бабы).

Қылмыстың әрбір құрамының міндетті белгілерінің өз тізбесі бар. Сол белгілерінің біреуінің болмауы дәл осы қылмыстың жоқтығын көрсетеді.

А. Бұл әрекет (әрекетсіздік) үшін ұзақ уақыт бойы (ешқашан да) қылмыстық жауаптылық көзделген емес. Оған өзін өзі өлтіру мысал бола алады. Өзін өзі өлтіруден адам өлімі болады, бірақ оны құқыққа қайшы деуге болмайды.

Б. Зерттеліп отырған уақиға қылмысқа жатпайды. Мысалы, қылмыс туралы айтпау. 01.01.1997 жылдан бастап қылмыс туралы жеткізбеудің барлық түрі қылмыс деп танылмайды.

В. Кішігірім және орта ауырлықтағы қылмыстарды жасыру, оған әдейі қылмыстық жолмен тапқан мүлікті алу немесе сату, яғни ҚК-тің 175-бабыңда көзделген қылмыстық жауапкершілік жатпайды.

Г. Қызметтік міндетін атқарумен байланысты өзіне мәлім болған мән-жайлар бойынша Сенат, Мәжіліс депутаттарының жауап беруден бас тартуы.

Қылмыс құрамы болмағандықтан қылмыстық іс нақты адамның әрекетіне (әрекетсіздігіне) қатысты және басқа мән-жайларға байланысты қысқаруы мүмкін. Сонымен, ҚК-тің 40,- 42-баптарына сәйкес, қылмыстық заңмен қорғалатын мүдделерге зиян келтіру қылмыс деп танылмайды, егер ол:

- күш көрсетіп мәжбүрлеу нәтижесінде болса, адам ондай мәжбүрлеу салдарынан өз әрекетін (әрекетсіздігін) басқара алмаса, сондай-ақ;


- адам өзі үшін міндетті болып табылатын бұйрықты немесе өкімді орындау мақсатында әрекет жасаса.

Мұндай зиянды келтіргендік үшін қылмыстық жауаптылықты қылмыс жасауға мәжбүрлеген немесе заңсыз бұйрық (өкім) берген адамдар көтеруі тиіс. Бұл аталғандардан басқа қылмыс құрамының болмауы ҚІЖК-нің 37-бабында бекімін тапқан, іс бойынша іс жүргізуді болдырмайтын, басқа да арнайы мән-жайларды қарастырады. Олар - қылмыс оқиғасының болмауы, адамның қоғамға қауіпті іс-әрекетті жасаған кезде қылмыстық жауаптылық мүмкін болатын жасқа жетпеуі (ҚІЖК-нің 37-бабы), тәубеге келуден өзіне белгілі мән-жай бойынша жауап беруден діни қызметкердің бас тартуы (ҚІЖК-нің 37-бабы), осы факты бойынша ақтаушы негіздерде қымыстық істі қысқарту туралы бұзылмаған (заңды күшіне енген) қаулының немесе ақтау үкімінің болуы (ҚІЖК-нің 37-бабы). Мұндай фактылар анықталғанда қылмыстық іс қылмыс құрамының болмауына байланысты емес, арнайы мән-жайлар бойынша қысқарады. ҚІЖК-нің 37-бабына тиісті қаулыда қосымша сілтеме жасау қажет емес.

Қылмыс оқиғасының болмауы да қылмыстық істі қысқартудың толық ақтаушы негізі бола алады. Қылмыс оқиғасының жоқтығына (біздің тізбедегі екінші негіз) елдің кейбір аймақтарында ҚІЖК-нің 37-бабын (қылмыс құрамының болмауы) басшылыққа алу керек болған жағдайда сілтеме жасайды. Ал, дегенмен, қылмыс құрамы болмағандықтан қылмыстық істі қысқарту туралы шешімді тергеу үшін қылмыстық іс қозғалған факты болмағанда қабылдау тиімді.

Ескіру мерзімінің өтуі - біз талдап отырғандардың ішіндегі ақтамайтындардың біріншісі және қылмыстық істі қысқартудың үшінші негізі (ҚІЖК-нің 37-бабы). Егер ҚК-тің 69-бабында бекітілген ескіру мерзімі өткен болса — қылмыстық іс міндетті түрде қысқаруға жатады.

Осы нормаға сәйкес адам қылмыстық жауаптылықтан босатылады, егер:

а) ауырлығы кішігірім қылмыс жасағаннан кейін екі жыл;

б) орташа ауырлықтағы қылмыс жасағаннан кейін алты жыл;

в) ауыр қылмыс жасағаннан кейін он жыл;


г) аса ауыр қылмыс жасағаннан кейін он бес жыл өтсе. Алдын ала тергеу сатысында бұл аталған негіз қолдануға жатпайды, егер бұл тағылған қылмысты жасағаны үшін елім жазасы немесе өмір бойы бас бостандығынан айыру тағайындалуы мүмкін болса. Сомымен қатар, ҚК-тің 4-тарауында көзделген, бейбітшілік пен адамзаттың қауіпсіздігіне қарсы қылмыс жасаған адамдарға ескіру мерзімі ешқашан да қолданылмайды. Қылмыстық істі ҚІЖК-нің 37-бабы бойынша қысқарту туралы қаулы шығарғанда тергеуші ескіру мерзімінің қылмыс жасалған күннен бастап үкім заңды күшіне енгенге дейін саналатынын ескеруі керек. Адам жаңа қылмыс жасаған жағдайда ескіру мерзімі әр қылмыс бойынша бөлек есептелінеді. Ескіру мерзімінің өтуі қылмыс жасаған адамның тергеуден немесе соттан жасырынып жүрген кезінде тоқталады. Ескіру мерзімінің өтуі, бұл жағдайда, оны ұстаған немесе оның өзі кінәсін мойындап келген кезінен жалғасады.

Ол, келесі – төртінші негіз (ақтамайтын). Рахымшылық актісінің нәтижесінде жасалған іс-әрекет үшін жаза қолдану болмайды. ҚК-тің 76-бабына сәйкес жеке дара анықталмаған адамдарға қатысты рахымшылық актісін Парламент шығарады. Қылмыс жасаған адам рахымшылық туралы акті бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылады.

Рахымшылық актісі сол актіде көрсетілген нақты қылмысты жасағаны үшін айыпталушы адамдарға қатысты қолданылады. Қылмыс жасаған адам құқық қорғау органдарына белгісіз болса да қылмыстық істі қысқарту мүмкіндігі рахымшылық актісінің өзінде көзделген жағдайлар практикада көздескен. Мұндай қылмыстық істер ҚІЖК-нің 37-бабы бойынша қысқаруға жатады.

Егер айыпталушы қылмыстық істің осы негіз бойынша қысқаруына қарсы болса, онда іс айыптау қорытындысымен сотқа жіберіледі.

ҚІЖК-нің 37-бабының қарастырылып отырған тармағында, рахымшылық актісімен қатар, кешірім туралы да айтылған кешірімді жеке, белгілі бір адамдарға қатысты Президент жасайды.

Қылмыс жасағаны үшін сотталып кеткен адамдарға кешірім жасалады. Олар жазаны ары қарай өтеуден босатылады, не оларға тағайындалған жаза қысқарады немесе жазаның жеңілірек түрімен алмастырылады, немесе олардан соттылық алынады (ҚК-нің 76-бабы). Әрине, алдын ала тергеу сатысында кешірім жасау мүмкін емес.


Бұл - бесінші, ақтаушы негіз. Оның ерекшелігі сонда, ҚІЖК-нің жобасында мұндай негіз көзделмеген.

Қылмыс жасағанға дейін он алты жасқа толған адамдар қылмыстық жауапкершілік көтереді, ал қоғамдық қауіптілігі айқын кейбір қылмыстар үшін он төрттен бастап жауаптылық болады (ҚК-тің 15-бабы). Заң шығарушының ойынша он төрт жасқа толған адам мына қылмыстарды жасағанын ұғына алады: адам өлтіру (ҚК-тің 96-бабы), денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру (103-бап), денсаулыкқа қасақана орташа ауырлықтағы зиян келтіру (104-бап), адамды ұрлау (125-бап), зорлау (120-бап), нәпсіқұмарлық сипаттағы күш қолдану (121-бап), ұрлық (175-бап), тонау (178-бап), қарақшылық (179-бап), қорқытып алушылық (181-бап), авомобильді немесе өзге де көлік құралдарын ұрлау мақсатынсыз заңсыз иемдену (185-бап), бөтен адамның мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру (187-бап), терроризм (233-бап), адамды кепілге алу (234-бап), бұзақылық (257-бап), тағылық (258-бап), қаруды, оқ-дәріні, жарылғыш заттар мен жару құрылғыларын ұрлау не қорқытып алу (255-бап), есірткі заттарды немесе жүйкеге әсер ететін заттарды ұрлау не қорқытып алу (260-бап), көлік құралдарын немесе қатынас жолдарын қасақана жарамсыздыққа келтіру (299-бап).

Кәмелетке толмасанның тууы туралы куәлігі, төлқұжаты немесе оның жасын растайтын басқадай құжаты болмаса, оған сот-медициналық сараптама жасалынады (ҚІЖК-нің 70-бабы). Мұндай жағдайда сараптама туған жылы деп атаған жылдың ең соңғы күні зерттелген адамның туған күні деп саналады, ал ең төменгі және ен жоғарғы жасы көрсетілсе тергеуші сараптама болжаған ең төменгі жасты алуға тиіс.

Кәмелетке толмаған қалыпты жағдайларда қылмыстық жауапкершілікке тартуға болатын жасқа жеткен күннің өзінде, заң оның психикалық даму жағынан құрбыларынан қалып қоймағандығын және, тиісінше, өз әрекетінің (әрекетсіздігінің) сипаты мен қоғамға қауіптілігін толық ұғына алғандығын не оны басқара алғандығын қосымша тексеруді талап етеді.

Бұл қажет, себебі ҚІЖК-нің 37-бабына сәйкес ҚК-тің 15-бабының 1,2-бөліктерінде көзделген жасқа жеткен, бірақ психикалық қобалжу мен байланысты емес психикалық кемістігі салдарынан қоғамға қауіпті іс-әрекет жасаған кезде оның нақты сипаты мен қоғамға қауіптілігін толық көлемде ұғына алмаса не өз әрекетін (әрекетсіздігін) басқара алмаса қылмыстық іс міндетті түрде қысқаруға жатады.


Тағы да бір, жетінші негіз.

Жеке айыптау істері бойынша жәбірленушінің шағымының болмауы дегеніміз, бұл – қылмыстық процестің басталуын болдырмайтын мән-жай. Ол жорта белгіленуі мүмкін емес. Жәбірленушінің арызы не бар, не жоқ. Егер жәбірленушіден арыз түспесе, ал қылмыстық іс қозғауға негіз бар болса, онда адамның қылмыс жасағаны орын алған, яғни жәбірленушінің шағымынсыз-ақ істің қозғалуы мүмкін. Мұндай факты бойынша (мұндай қылмыстың объективтік жағының белгілерін табу) қылмыстық іс қозғалуға тиіс. Тиісінше, кейін оны қысқартуға қандай да бір негіз табылса, ол - ҚІЖК-нің 37-бабы емес, не де болса баска мән-жай, мысалы, ҚІЖК-нің сол бабының 2-тармағы (қылмыс құрамының міндетті белгілерінің біреуінің болмауы). Ал, анықтау органы немесе тергеуші қылмыстық процеске заңсыз кірісіп, тіптен қылмыстық іс қозғап, сондықтан алдын ала тергеу қысқарса, онда мәселе басқа. Мұндай жағдайда қылмыстық істі ҚІЖК-нің 37-бабының 7-тармағы негізінде қысқартудың заңды екендігіне ешкімнің таласы жоқ. Бұл ерекше жағдай, сондықтан оны ереже ретінде қабылдауға болмайды.

Дегенмен, практикада мұндай шешімдер қабылданады, сол себепті сот әділдігін жүзеге асырушы жоғарғы орган мына жағдайға назар аударды. Қылмыстық іс ҚІЖК-нің 37-бабы бойынша қысқаруы мүмкін. бірақ сотқа бұл шешімнің заңды еместігі туралы шағым түседі. Сот не істеу керек? Бұл сұрақтың жауабы біреу: жәбірленушінің шағымы болмағандықтан тергеушінің істі қысқартуы ондай шағым түскен жағдайда соттың оны қайта қозғауына кедергі болмайды.

Сегізінші негіз, өзінің атынан көрініп тұрғандай, ақтамайтын негіз.

Қылмыстық істі қысқартудың бұл негізі пайда болудан бұрын тергеуші өлген адамның қылмыс жасағандығы, сондай-ақ оның тірі, қылмыстық жауапқа тартылатын, сыбайластарының жоқ екендігі туралы мәліметтер жинақтауға тиіс. Онытдігі туралы мәліметтер жинак .....................................................

...... 3

өлгендігі тиісті куәліктің көшірмесімен расталады, көшірмені түпнұсқадан тергеушінің өзі түсіреді, оған қолын қояды, өзі жұмыс істейтін мекеменің мөрін басады.


Тоғызыншы - сол негіз бойынша істі қысқарту туралы сот ұйғарымы немесе қаулысы бар адамға қатысты. Бұл негіз ақталушы да, ақтамаушы да болуы мүмкін. Егер соттың қылмыстық істі қысқарту туралы ұйғарымы немесе қаулысы ақтаушы негіздер болғандықтан шығарылса, онда ол ақтаушы деп танылады. Керісінше, егер тергеуші (прокурор, анықтау органы) қабылдаған шешімнің негізіне қабылданған сот ұйғарымы (қаулысы) азаматты ақтамаса, онда тергеушінің (прокурордың, анықтау органының) қаулысының негізі ақтамайтын болады.

Осы негіз бойынша қылмыстық істі қысқарту туралы қаулыда ҚІЖК-нің 37-бабын еске салудан басқа соттың жоғарыда аталған ұйғарымды немесе қаулыны шығарғанда басшылыққа алған мән-жайларына қосымша сілтеме жасаудың қажеті жоқ.

Оныншы негіз - қылмыстық істің жүргізілуін қолына алған сот іс қозғау қажет деп таныған жағдайлардан басқа ретте сол айыптау бойынша істі қысқарту жөнінде анықтау органының, тергеушінің прокурордың ол жайында бұзылмаған қаулысы бар адамға қатысты. Байқалатын бір жағдай – қылмыстық іс қозғаудан бас тарту туралы қаулыны заң шығарушы іс бойынша іс жүргізуді болдырмайтын негіз деп танымайды, ал бұл ҚІЖК-нің жобасында өз шешімін тапқан. Мұнда қылмыстық істі қозғаудан бас тарту туралы қаулының болуы да іс бойынша іс жүргізуді болдырмайтын мән-жайлар деп танылған.

Қылмыстық істі ҚІЖК-нің 37-бабы бойынша қысқартқандағы сияқты тергеушінің (прокурордың, анықтау органының) алдын ала тергеуді аяқтататын қаулысы ақтаушы да, ақтамаушы да болуы мүмкін. Онда ҚІЖК-нің 37-бабын еске салудан басқа анықтау органына, тергеушіге, прокурорға өз қаулысын шығарғанда басшылыққа алған мән-жайларға қосымша сілтеме жасау керек емес.

ҚІЖК-нің 37-бабында аталған мән-жайлардың ең соңғысы діни қызметкердің тәубе келтіруден өзіне белгілі мән-жайлар бойынша жауап беруден бас тартуы. Қылмыстық істі қысқартудың бұл он бірінші негізі де ҚІЖК-нің жобасында көзделмеген.

Бұл мән-жайдың болуына «Діни сенім бостандығы туралы» Заңның қабылдануы ықпалын тигізді, онда діни қызметкер азаматтың тәубе жасағанынан өзіне белгілі болған мән-жайлар бойынша сұралмайды және кімге болса да түсініктеме беруге міндетті емес. Тәубе келтіру құпиясы заңмен қорғалады. Құқықтың осы күшіндегі нормасына сәйкес тергеуші діни қызметкерді, егер ол қандай да бір дерек тәубе келтіргенде өзіне мәлім болды деп хабарласа, оны жауап беруден бас тартқаны үшін жауапқа тарту емес, одан жауап алуға да құқылы емес. Бұл ереженің бұзылуына кінәлі адам қылмыстық, әкімшілік және басқа да жауаптылыққа тартылады.


Сондықтан да діни қызметкердің тәубе келтіруден өзіне мәлім болған мән-жайлар бойынша жауап беруден бас тартуы заңда бекімін тапқан, ол қылмыстық істі қысқартудың ақтаушы негізі болып табылады. ҚІЖК-нің жобасында келтірілген ережелер күшіне енгеннен кейін діни қызметкердің тәубе келтіруден өзіне мәлім болған мән-жайды хабарлаудан бас тартқаны бойынша істер қылмыстық құрам болмағандықтан қысқарады.

Жағдайдың өзгеруі - он екінші негіз. Ол ақтамайтын негіз. Жағдайдың өзгеруіне байланысты прокурор, не оның келісімімен тергеуші немесе анықтау органы ҚК-тің 68-бабында көрсетілген негіздер бойынша, ең көп қылмыстық жаза бес жылға бас бостандығынан айырудан аспайтын, қасақана немесе абайсыз іс-әрекетті алғаш рет жасаған адамға қатысты қылмыстық істі қысқарта алады, егер:

а) алдын ала тергеу аяқталар кезде, жағдайдың өзгеруіне байланысты, жасалған іс-әрекет өзінің қоғамға қауіптілік сипатын жоғалтса;

б) алдын ала тергеу аяқталар кезде, жағдайдың өзгеруіне байланысты, бұл іс-әрекетті жасаған адам қоғамға қауіпті болудан қалса.

Бұл мән-жайлардың кез келгенін қылмыстық істі қысқартудың қарастырып отырған негізінің өзінше бір тармағы деп тануға болады.

«Жағдайдың өзгеруі» деп қоғамға қауіпті іс-әрекет туралы, немесе оны жасаған адам жайында ұғымды едәуір өзгертетіндей және айыпталушыға қылмыстық жаза қолданбауға мүмкіндік беретіндей, қоғам, адамдар тобы, жәбірленуші немесе айыпталушы өміріндегі өзгерістер. Бұған мысал ретінле Шешенстанды алуға болады. Ондағы соғыс бітіп, халық шаруашылығын қалпына келтіру процесі басталса «жағдай өзгеріп», көптегені қылмыстық істер қысқаруға жатады.

Адам қашан қоғамға қауіпті болудан қалады? Кішігірім немесе орташа ауырлықтағы қылмыс жасаған адам ондай қылмыс жасауға мүмкіндігі болмайтын не оны түзелген субъект ретінде сипаттайтын басқа жағдайға тап болса, ол қоғамға қауіпті болудан қалады. Ондай адамның суға кеткенді құтқару, өрттен мүлікті құтқару, қылмыскерді ұстау және т.б. сияқты қоғамға пайдалы әрекеттер жасау фактысы оның қоғамға қауіптілік дәрежесінің өзгергендігінің мысалы бола алады. Практикада бұл негіз әскер қатарына шақыру кезінде жиі қолданылады. Бірақ, ұрлауды. тергеу кезінде материалдық жауапты адамды бір қызметтен тура сондай басқа қызметке ауыстыруды мұндай негіздер тобына жатқызуға болмайды.


Бұрын аталып өткендей, қылмыстық істі қысқартқанға дейін, іс-әрекетінде кішігірім немесе орта ауырлықтағы қылмыс құрамы байқалған адамға қылмыстық істі қысқартудың негізі және осы негіз бойынша қысқартуға оның қарсы болу құқығы түсіңдіріледі. Егер ол өзін кінәлі емеспін деп санаса және өзіне қатысты қылмыстық істің ақтаушы немесе қандай да бір басқа негізде қысқаруын қаласа, қылмыстық іс ҚІЖК-нің 37-бабы бойынша қысқартуға жатпайды, ал шығарылып қойған қаулы бұзылуға жатады. Мұндай жағдайда қылмыстық іс айыптау қорытындысымен сотқа жіберіледі.


2.3. Алдын ала тергеу кезінде түзілетін құжат үлгілері


Алдын ала тергеудің аяқталғаны туралы хабарлау және қоғамға қауіпті іс-әрекет жасаған адамның заңды өкіліне және қорғаушысына іс материалларын ұсыну

ХАТТАМАСЫ



<< предыдущая страница   следующая страница >>