girniy.ru 1
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ


М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті


ОҚУ ЖҰМЫС БАҒДАРЛАМАСЫ


Жер ресурстары географиясы

(код және пән атауы)

050116 «География»

(код және мамандық атауы)


_________2________

(кредит көлемі)


Орал

2010 ж.


1 ТАЛҚЫЛАНДЫ ЖӘНЕ ЕНГІЗІЛДІ


«География» кафедрасының оқытушысы Н.С.Жармағанбетова

(білім ұйымдарының атауы – жұмыс бағдарламасын құрастырушы(лар)


2 ПІКІР БЕРУШІЛЕР

Галимов М.А.-г.ғ.к.доцент, М.Өтемісов атындағы БҚМУ

Есмағұлова Б.Ж. –география магистрі, Жәңгір хан атындағы БҚАТУ

(аты-жөні, тегі, ғылыми атағы, лауазымы, ұйым атауы)


__________________________________________________________________


3 БЕКІТІЛДІ ЖӘНЕ ЕНГІЗІЛДІ


М.Өтемісов атындағы БҚМУ оқу-әдістемелік кеңесінде


_____ ______________ 20__ж. № ___ хаттама


4 Оқу жұмыс бағдарламасы мамандық бойынша элективті пәндер каталогына сай құрастырылды

География

(мамандық атауы)


5 «Жаратылыстану-математика» факультетінің оқу-әдістемелік отырысында


қарастырылды _____ __________ 20__ж. № ___ хаттама


«Жер ресурстары географиясы» ІV-курс (VIII семестр)


Қысқаша түсініктеме


«Жер ресурстары географиясы» пәні болашақ географ мамандар үшін басты қажет пән болып табылады.

Қазіргі заман талаптарына сай жерді қорғау,оның байлықтарын сақтау - өмір қажеттілігі.


Курстың мақсаты мен міндеттері

Курстың негізгі мақсаты студенттерге «Жер ресурстары географиясы» пәні бойынша негізгі түсінік қалыптастыру, қоршаған ортаға ықпал етіп жатырған антропогендік іс-әрекеттермен байланысты жалпы экологиялық проблемалармен таныстыру және оның экономикалық жолдармен шешілу жолдарын көрсету.Студенттерді қазіргі жер ресурстарына қатысты проблемалармен таныстыру, оның шешілу жолдарын қарастыру.Сонымен бірге табиғи ресурстарды үнемді пайдалану арқылы табиғи орта мен өндіріс арасындағы тепе-теңдікті сақтау жолдарын ашып көрсету.


Біріншіден- халық шаруашылығының территориялық дамуында жер ресурстарына деген сұраныстың өсуіне байланысты ұғым қалыптастыру.

Екіншіден- экономикалық дамудағы жер ресурстарының қорының сарқылуының алдын-алу

Үшіншіден- курсты оқыта отырып, технологиялық салалардың географиялық себеп-салдар байланысын ұғындыру.


Тематикалық жоспар

VIII-семестр



Тақырып атаулары.

Дәріс

Практ


сабақ

Емтихан

рейтинг

ОСӨЖ

Барлығы

1.

Кіріспе.Жер ресурстары географиясы пәні туралы негізгі түсінік, мақсаты мен міндеттері

1
















2.

Жер ресурстарын пайдалану мәселесі

1

1







1




3.

Қазақстан Республикасының топырағының сипаттамасы.

1

1





1




4.

Топырақтың ластануы


1

1







1




5.


6.


7.


8.


9.


10.


11.


12.



Милиоративті фактор- дүние жүзі ауыл шаруашылығын дамыту және орналастыру факторы ретінде


Жерді қайта құнарландыру


Жер ресурстары және оны тиімді пайдалану


Жер ресурстарын тиімді пайдалану Жер ресурстарының деградациясы

Дүние жүзінің жер қоры


Геотермалды энергияның дүние жүзі ресурсы


Минералды шикізат және жанармай ресурстары


Ауыл шаруашылығының негізгі географиялық типтері

1


1


1


1


1


1


1


1



1


1


1


1


1


1


1


1









1


1


1


1


1


1


1


1






13

Европадан тыс негізгі жер шаруашылығының түрлері

1


1







1




14

Жер қоры-агроөндірістің табиғи базисі ретінде

1

1







1




15

Дүние жүзі ауыл шаруашылығының тарихи географиясы

1

1







1







Рейтинг











5










Емтихан







1













СОӨЖ













15





Барлығы


15

15

1

6

15

51



Курстың мазмұны.

«Жер ресурстары географиясы» пәні.

Дәріс №1

Тақырыбы:Жер ресурстары географиясы пәні, мақсаты мен міндеттері

Жер ресурстары географиясы пәні студенттерге жер ресурстарының маңызы туралы баяндай келіп, табиғи ресурстарды тиімді пайдалану жолдарын анықтауға қолғабыс етеді. . Жердің негізгі өндірістік қасиеті оның ерекшелігі ол бір уақытта еңбек заты да, еңбек құралы да бола алады. Республикамыз жер ресурсына бай. Жер ресурстары- қоғамның маңызды байлығы. Жер-өндіріс құралы ретінде еңбек процесінің материалдық алғышарты.Жердің құнарлығы дегеніміз- адамға керекті өсімдік өнімдеріне, мал шаруашылығына керекті жағдай туғызу. Жердің негізгі өндірістік қасиеті оның ерекшелігі ол бір уақытта еңбек заты да, еңбек құралы да бола алады.

Дәріс №2

Тақырыбы: Жер ресурстарын пайдалану мәселесі

Жер-өндіріс құралы ретінде еңбек процесінің материалдық алғышарты.Жердің құнарлығы дегеніміз- адамға керекті өсімдік өнімдеріне, мал шаруашылығына керекті жағдай туғызу. Жердің негізгі өндірістік қасиеті оның ерекшелігі ол бір уақытта еңбек заты да, еңбек құралы да бола алады. Республикамыз жер ресурсына бай. Ауыл шаруашылығының жер көлемі 149,1 млн.га болса, жайылымдар көлемі 53,6 %.Жерді пайдалануды жақсартудың шарты- химияландыру.Жер ресурстары- қоғамның маңызды байлығы. Жер бағалау дегеніміз- жер қыртысының табиғи қасиеттерін анықтау болып табылады.

Дәріс №3

Тақырыбы: Қазақстан Республикасының топырағының сипаттамасы.

Қазақстанның барлық жер көлемі- 2724,9 мың шаршы шақырым.Жерді дұрыс пайдаланбаудан топырақ деградацияға ұшырап, құнарсыздану, шөлдену процестарі күшейе түсті. Кейбір аймақтарда топырақтың тозуы, бүлінуі және шөлге айналуы Ертіс, Амудария мен Сырдария өзендерінің суының азаюы мен Арал теңізінің тартылуымен байланысты.


Дәріс №4.

Тақырыбы: Топырақтың ластануы

Топырақтың ауыр металдармен және радионуклейдтермен ластануы барлық аймақты қамтып отыр.Әсіресе, Қазақстан бойынша ірі өнеркәсіптер, кен орындары, қазба байлықты өндіру. Соғыс, өндірістік қалдықтарды сақтаужәне оларды көму аймағында жылдам жүруде.Павлодар,Екібастұз,Қаратау,Тараз т.б.өнеркәсіп орындары аймағы геохимиялық ауытқуларға және уытты заттармен ластануға ұшыраған.

Дәріс №5.

Тақырыбы: Милиоративті фактор- дүние жүзі ауыл шаруашылығын дамыту және орналастыру факторы ретінде.

Милиоративті фактор ауыл шаруашылығын дамыту мен орналастыруда ерекше орынға ие.

Ауыл шаруашылығында көбіне минерал тыңайтқыштармен жерді өңдеу жақсы нәтиже береді.Әсіресе фосфаттар өндіруде күкірт қышқылы әмбебап химикат.Фосфат тыңайтқыштарын өндіретін зауыттар Қаратау кен орындарында орналасқан. Өнеркәсібінің маңызды саласы- органикалық синтез.Органикалық синтез органикалық емес шикізаттарды бағалы өнеркәсіп өнімдеріне айналдыруға мүмкіндік береді.

Дәріс №6.

Тақырыбы:Жерді қайта құнарландыру

Жерді қайта құнарландыру жерден қайта өнім алуда маңызды процесс.Топырақтың құнарсыздануына экологиялық факторлар, агротехниканы дұрыс қолданбау, тыңайтқыштарды қолдану тәртібінің сақталмауы, агрономдардың экологиялық біліктілігінің сапасы да әсер етеді.Оны біз 1960-70 жылдары болған осы аймақтағы 10 млн.га жерді қамтыған жел эрозиясынан және 4,5 млн.га жерді қамтыған су эрозиясынан білеміз.


Дәріс №7

Тақырыбы: Жер ресурстары және оны тиімді пайдалану

Жер-өндіріс құралы ретінде еңбек процесінің материалдық алғышарты.Жердің құнарлығы дегеніміз- адамға керекті өсімдік өнімдеріне, мал шаруашылығына керекті жағдай туғызу. Жердің негізгі өндірістік қасиеті оның ерекшелігі ол бір уақытта еңбек заты да, еңбек құралы да бола алады. Республикамыз жер ресурсына бай. Ауыл шаруашылығының жер көлемі 149,1 млн.га болса, жайылымдар көлемі 53,6 %.Жерді пайдалануды жақсартудың шарты- химияландыру.Жер ресурстары- қоғамның маңызды байлығы. Жер бағалау дегеніміз- жер қыртысының табиғи қасиеттерін анықтау болып табылады.


Дәріс №8.

Тақырыбы: Жер ресурстарының деградациясы

Біздің планетамыздың беті -510 млн км . Оның көп бөлігін су алуда.Ауыл шаруашылығына жарамды жердің жалпы үлес салмағы елдер бойынша: ТМД-27%, АҚШ-53 , Канада-7% ,Бразилия% ,Аргентина-65% ,Жапония-6%-ті құрайды.Жер-табиғаттың өнімі, бастапқы жағдайда оның құны болмайды.Жерді дұрыс пайдалану, үнемдеу және оны қорғау оның биологиялық әлеуіті мен өнімділігін бұрынғы қалпында ұстауға мүмкіндік беріп қана қоймай, оны айтарлықтай тыңайтады.Егіншілік ауыл шаруашылығы дамуының негізі өсімдік шаруашылығы дақыл түріне қарай дәнді, техникалық, жемшөптік, бақшалық, бақ өсіру, жүзім шаруашылығы болып бөлінеді.

Дәріс №9.

Тақырыбы: Дүние жүзінің жер қоры

Ауыл шаруашылығына жарамды жердің жалпы үлес салмағы елдер бойынша: ТМД-27%, АҚШ-53 , Канада-7% ,Бразилия% ,Аргентина-65% ,Жапония-6%-ті құрайды.Жер-табиғаттың өнімі, бастапқы жағдайда оның құны болмайды.Жерді дұрыс пайдалану, үнемдеу және оны қорғау оның биологиялық әлеуіті мен өнімділігін бұрынғы қалпында ұстауға мүмкіндік беріп қана қоймай, оны айтарлықтай тыңайтады. Республикамыз жер ресурсына бай. Ауыл шаруашылығының жер көлемі 149,1 млн.га болса, жайылымдар көлемі 53,6 %.Жерді пайдалануды жақсартудың шарты- химияландыру.Жер ресурстары- қоғамның маңызды байлығы. Жер бағалау дегеніміз- жер қыртысының табиғи қасиеттерін анықтау болып табылады.

Дәріс №10.

Тақырыбы: Геотермалды энергияның дүние жүзі ресурсы

Геотермалды энергияның екі типі бар.Бірінші типі- табиғи жылу таситын жер асты бассейндері. Екінші типі-ыстық тау жыныстарының жылуы.Геотермальды энергия 4 негізгі айырмашылықпен ерекшеленеді.1.Ресурс қоры таусылмайды.2. Табиғи энергияны пайдалану.3. Экологиялық тұрғыдан зиянсыз.4. Өндіріс жылуын бөлек аудандарда пайдалану.

Дәріс №11.

Тақырыбы: Минералды шикізат және жанармай ресурстары

Минералды ресурстар деп- Жер қойнауынан алынатын пайдалы қазбаларды атайды. Қазіргі шаруашылықта 200 түрлі минералды шикізат пен отын пайдаланылады. Олардың жіктелуі әртүрлі. Отын ресурстарына көп көңіл бөлінеді. Оларды барланған және жалпы геологиялық ресурстар деп бөледі. Мұнай жер бетінде көмірден де қоры көп.Табиғи газ табиғатта бос күйінде кездеседі.Уран жер бетінде кең таралған. Уран қоры бойынша дүние жүзінде 1-орында – Австралия.

Дәріс №12.

Тақырыбы: Ауыл шаруашылығының негізгі географиялық типтері

Мал шаруашылығы адам үшін ет, май, сүт, ірімшік, т.б. ал жеңіл өнеркәсіп үшін жүн, тері сияқты аса маңызды шикізат өндіретін сала. Мал шаруашылығы ірі қара қой, жылқы, түйе, т.б. бірнеше салаларға бөлінеді. Мал шаруашылығының дамуындағы жемшөп базасының сипатына, мал өнімдеріне деген сұранысқа, көлік жағдайына байланысты болады. Біздің планетамыздың беті -510 млн км . Оның көп бөлігін су алуда.Ауыл шаруашылығына жарамды жердің жалпы үлес салмағы елдер бойынша: ТМД-27%, АҚШ-53 , Канада-7% ,Бразилия% ,Аргентина-65% ,Жапония-6%-ті құрайды.Жер-табиғаттың өнімі, бастапқы жағдайда оның құны болмайды.Жерді дұрыс пайдалану, үнемдеу және оны қорғау оның биологиялық әлеуіті мен өнімділігін бұрынғы қалпында ұстауға мүмкіндік беріп қана қоймай, оны айтарлықтай тыңайтады.Егіншілік ауыл шаруашылығы дамуының негізі өсімдік шаруашылығы дақыл түріне қарай дәнді, техникалық, жемшөптік, бақшалық, бақ өсіру, жүзім шаруашылығы болып бөлінеді.

Дәріс№13

Тақырыбы: Европадан тыс негізгі жер шаруашылығының түрлері

Ауыл шаруашылығына жарамды жердің жалпы үлес салмағы елдер бойынша: ТМД-27%, АҚШ-53 , Канада-7% ,Бразилия% ,Аргентина-65% ,Жапония-6%-ті құрайды.Жер-табиғаттың өнімі, бастапқы жағдайда оның құны болмайды.Жерді дұрыс пайдалану, үнемдеу және оны қорғау оның биологиялық әлеуіті мен өнімділігін бұрынғы қалпында ұстауға мүмкіндік беріп қана қоймай, оны айтарлықтай тыңайтады.Егіншілік ауыл шаруашылығы дамуының негізі өсімдік шаруашылығы дақыл түріне қарай дәнді, техникалық, жемшөптік, бақшалық, бақ өсіру, жүзім шаруашылығы болып бөлінеді.


ҒТР-дың дамуы экологияға өзіндік кері әсерін де берді. Адамның іс-әрекеті табиғи обьектілердің қайшылықтарына қарсы тұруға бағытталып отырды. Химиялық элементтердің антропогендік миграциясы қоршаған ортаны өзгеріске әкелген негізгі факторлардың бірі болды.Экологиялық дағдарыстан шығудың жолы күрделі, жан-жақты тапсымаларды шешуді талап етеді.

Дәріс №14.

Тақырыбы: Жер қоры-агроөндірістің табиғи базисі ретінде.

Адам қоғамы мен табиғи ортаның өзара әсері проблемасы ауыл шаруашылық өндірісінде өте айқын көрінеді.Нақ осы салада жерді өңдеу, мал жаю сияқты адамның табиғатпен қарым-қатынасы іске асады. Бұл кезде адам табиғатқа тікелей әсер етеді. Адам қоғамы мыңдаған жылдар бойы егін егіп, мал өсірумен айналысып келеді. Жер-өндіріс құралы ретінде еңбек процесінің материалдық алғышарты.Жердің құнарлығы дегеніміз- адамға керекті өсімдік өнімдеріне, мал шаруашылығына керекті жағдай туғызу. Жердің негізгі өндірістік қасиеті оның ерекшелігі ол бір уақытта еңбек заты да, еңбек құралы да бола алады.

Дәріс №15.

Тақырыбы: Дүние жүзі ауыл шаруашылығының тарихи географиясы

Адам қоғамы мен табиғи ортаның өзара әсері проблемасы ауыл шаруашылық өндірісінде өте айқын көрінеді.Нақ осы салада жерді өңдеу, мал жаю сияқты адамның табиғатпен қарым-қатынасы іске асады. Бұл кезде адам табиғатқа тікелей әсер етеді. Адам қоғамы мыңдаған жылдар бойы егін егіп, мал өсірумен айналысып келеді.

Қоршаған ортаның ластануынан болатын зиян экономикалық, экологиялық және әлеуметтік фактор болуы мүмкін. Экологиялық зиянда қоршаған ортаның, гидросфераның, флора мен фауна жағдайлары нашарлап, ахуалы төмендейді. Қоршаған ортаның ластануынан болатын экономикалық зиянның құрамына табиғатты қорғау шығындарын, зиянның өтелу шығындары мен уыстан шыққан пайданың алынбаған табыс түрін немесе әсерін де есепке алу қажет.Атмосфераның ластануынан болған экономикалық зиянды анықтау –зиян шамасының өзгеруіне факторлық талдау жасау әдістемесі болып табылады.



Семинар сабақтар:

Жер шаруашылығының негізгі заңдары

Жер шаруашылығы, міндеті, мақсаты.

Топырақ эрозиясы, күресу жолдары.

Ормандардың экологиялық маңызы

ҚР-ның орман қоры және оны пайдалану

Литосфераға антропогендік әсердің ықпалы..

Экономикалық дамыған елдердегі биотехникалық революция

Мәдени азықтық дақылдар, маңызы.

Шөлдену проблемасы

Қоғам және қоршаған орта проблемасына пәнаралық сипат беру, оны шешудегі географияның рөлі.

Ауыл шаруашылығы және қоршаған орта.

Топырақтың бүлінуі

Ресурстарды пайдалану және қоршаған ортаның ластануы.

Рекреациялық ресурстар

Табиғи сипаттағы төтенше жағдайлар


СОӨЖ тақырыптары


Қазақстанның топырақ жамылғысының және жер ресурстарының сипаттамасы.

Жер ресурстарын экономикалық тұрғыдан бағалаудың әдістері.

Жер қойнауын пайдаланудың төлем түрлері

Жер қойнауын пайдаланудың төлемдерін белгілеу әдістері

Өнімдерді бөлу туралы келісімшарттар

Жер төлемдерін белгілеудің әдістері

Базалық салық мөлшерлемелерін түзету.

Тау-кен өндірісін ұйымдастыру және минералдық ресурстарды орынды пайдалану принциптері..

Кеніш қорларын жіктеу және геологиялық барлау процесінің сатылары.

Шетелде минералдық ресурстардың экономикалық тұрғыдан бағалануы.

Жер ресурстары.Топырақ жамылғысының осы заманғы жағдайы мен таныстыру

Пайдалы қазбаларды пайдалану тарихынан

Литосфераға антропогендік әсер ету және оны қорғау

Жер ресурстарын пайдалану мәселесі. Жер қоры

Қазақстанның пайдалы қазбалары


Емтихан сұрақтары

1.Халық шаруашылығында жер ресурстарын пайдаланудың маңызы қандай?


2.Рекрациялық ресурстарды ата.

3.Жер ресурсы қанша пайызды құрайды?

4.Барлық дерлік экожүйелердегі энергияның бастапқы көзі қандай?

5.Қазақстанның жер реформасы қашан шықты?

6. Жер ресурсын қорғаудың мақсаты не?

7. Топырақ құнарлығының басты түрі не?

8. Қазақстандағы жер құрылымын сипаттаңыз?

9.Қышқылдық жауының пайда болуына қандай зат айтарлықтай рөл атқарады?

10.Ауыл шаруашылығын өркендетудегі жердің алатын орны қанша?

11.Табиғи газдың 1,5 % дейін құрайтын құрамы

12.Ілеспелі газдар қайда болады?

13.Антропогенді факторлар қоршаған ортаға қала әсер етеді?

14.Автомобиль транспорты қоршаған ортаға қалай әсер етеді?

15.Жердің экономикалық бағалығы?

16. Жер ресурсына әсер ететін фактор қандай?

17.Өз жабдығы мен адамның басқаруы арқылы операциялар мен қызметтер атқаратын механизм?

18.Мемлекеттік жер кадастрі деген не?

19.Жер бетіндегі басты глобалды проблемаларды ата?

20.Табиғи қорлардың негізгі түрлерінің сарқылу шегі қандай?

21.Жеңіл көмірсутектер октан мен октилен бөлінетін көміртегі қалай аталады?

22. СЭС-ның ірі қуатты типінің өлшем бірлігі қаншаны құрайды?

23.Ғылыми техниканың дамуы қоршаған ортаға қалай әсер етеді?

24.Ядролық энергетиканың энергетикадағы орыны қандай?

25.Өндіріс және комуналды қалдықтарды қандай жолмен жойылады?

26.Жер мониторингісінің міндеті не?

27.Жер биосферасына қосылғыш заттардың негізгі түрлері?

28. Қазақстандағы ауыл шаруашылығы жерлерінің негізгі түрлері?

29.Штукатуралы гипстің негізгі шикізаты?

30.Жер ресурстарын қорғаудың негізгі міндеті?

31.Азық-түлік проблемасының маңызы?

32.ХХ басында су мелиорациясы неше млн.гектар жерде қолданылған?

33.Егін шаруашылығында ең үлкен қауіп-қатерге жататындар?


34.Не себептен гидроэнергетика энергетикада басты орынды алып жатыр?

35.Топырақ эрозиясы деген не?

36.Эрозияның неше түрі бар?

37.Жерге заттық құқық деген не?

38.Ресей Федерациясындағы жер ресурсы қандай дәрежеде?

39.ТМД-да жер ресурсын пайдалану қалай жүруде ?

40. Ағаш көмірдің жылу бөлгіштік қабілеті қаншаны құрайды?

41.Жер үлесі деген не?

42. Жер ресурстары деген не?

43. Жерге орналастыру деген не?

44. Кондоминимум деген не?

45. Жер құқығы қатынасының обьектісі деген не?

46. Жер құқығы қатынастары деген не?

47. Мыналардың қайсысы отқа төзімді болып келеді?

48. Шаруашылық маңызына байланысты тоғай топтарын ата.

49.Каспий өңірінің экологиясына теңіз транспорты қалай әсер етеді?

50.Темір жол транспорты қоршаған ортаға қалай әсер етеді?


Ұсынылған әдебиеттер

Курс бойынша негізгі әдебиеттер:

1.Бозшатаева ., Оспанова Экология. Алматы-2002 жыл.

2.Фокеева П.М., Основы сельского хозяйства. М. 1976 г

3.Ақбасова А.Ж ., Экология А.2003 ж.

4. Липец Ю.Г., В.А.Пуляркин., С.Б.Шлихтер География мирового хозяйства М.1999 г

5. Бейсенова Ә., Самақова А., Есполов Т., Шілдебаев Ж. Экология және табиғатты пайдалану. А.2004 жыл.

6. Иштаева Ф.Қ., Костарева Л.Г., Набидоллина Ш.С., Молдағалиев Ж.Е., Экология. Астана-2008 жыл.

7. Максаковский В.И. Географическая картина мира

8. Н.Қ.Мамыров., М.С.Тонкопий., Е.М.Үпішев Табиғатты пайдалану экономикасы. А. 2005 жыл.

9. Куракина А.Ф. Основы промышленного и сельско-хозяйственного производства М. 1981 жыл.

10. Әлімбетов Қ.Ә., Оспанова Г.С., Мейірбеков А.Қ. Табиғатты пайдалану және оны қорғау А.2000 жыл.


Қосымша әдебиеттер

1. Бадман М.К. Территориально-производственные комплексы. Н. 1980г.

  1. Астахов Г.А.Экономическая оценка запасов полезных ископаемых.М., 1981.

  2. Қазақстан анықтамалары. 1990-2000ж.ж.

  3. Статистикалық жинақ 2000-2001 ж.ж.

  4. Даукеев С.Ж. Экологическая обстановка в Республике Казахстан.2000.