girniy.ru 1
«Кырдьа5астан алгыЬын, эдэртэн эйэтин»


Саха норуотун угэстэригэр оло5урбут

алын суЬуех оскуола уерэнээччилэрин иитии уонна уерэтии

КОНЦЕПЦИЯТА


Киьи оло5о тус бэйэтин оло5унан эрэ мунурдаммат. Киьи ейугэр-санаатыгар, дууьатыгар а5а келуенэттэн утуену-кэрэни ылан хаалбытынан оло5о уьуйуллар, сырдыыр, эркээйи охсунар. Саха омугун уйэлэр тухары умнуллубакка кэлбит угэстэрин, норуот уус-уран айымньыларын ере тутан сергутэн, кэнчээри ыччаты иитиигэ хас биирдии педагог туьаныахтаах диэн бэйэм тус санаалаахпын.

Норуот духовнаьын уонна дьиннээх бэйэтин культуратын сайыннарыыга дьонно сыьыан, тыл-ес культуратыгар уерэтии, туора дьонно ис киирбэхтик уонна бэйэни таба сыаналанан сылдьыы уеруйэхтэригэр эрчийии улахан суолталаах. Куннээ5и олохпутугар куруубай, холуон быЬыы, кэдэрги кэмэлдьи, этиьии, былдьар тыл, албыннааьын-туекэйдээьин сутэллэрин туьугар бастакы хардыы дьиэ кэргэннэ оноьуллуохтаах. Учугэй манераларга, этикетка, сайа5ас буоларга, дьон ортотугар сылдьыы культуратыгар иитии – уерэтии алын суьуех оскуолаттан са5аланыахтаах.

Кырачаан киьи аан бастаан оскуола бороуогун атыллыа5ыттан, учуутал киьиэхэ суду улахан эппиэтинэс суктэриллэр. Хас биирдии уерэнээччи тэтимнээхтик сайда турар олоххо бэйэтин миэстэтин табатык талан ылар, олоххо ситиьиилээх, киэн билиилээх, цел доруобуйалаах, дьонно-сэргэ5э эйэлээх киьи буолан тахсарыгар олук уурар аналлоаахпын толору ейдеен туран, иитэр-уерэтэр улэбин норуот уйэлэргэ илдьэ кэлбит угэмтэригэр оло5уран «Кырдьа5астан алгыьын, эдэртэн эйэтин» диэн концепциябар оло5уран туран улэлиибин.

«Кырдьа5астан алгыьын, эдэртэн эйэтин ыл» диэн норуот уйэлэргэ илдьэ кэлбит муудараьа билинни кэмнэ актуальнаьа ессе улаатан иьэр. Норуот быьыытынан елбет-суппэт дьыл5абыт, билинни кэнчээри ыччаппытын хайдах иитэрбититтэн тутулуктаах. Норуот угэстэрин, культуратын, сиэрин-майгытын кинигэттэн эрэ аа5ан билэр кэммит кэлиэ турда5а. дьэ ол иьин улэбэр ордук уерэнээччилэрим эбэлэрин, эьэлэрин билиилэрин-керуулэрин туьанан, кинилэр алгыстарынан улэлиибин. Олох сокуонунан бу барахсаттар, саха норуотун угэстэрин, сиэрин-туомун тыыннаах илдьэ сылдьар дьоммут (носители), кунтэн-кун а5ыйаан, бу олохтон барыахтара турда5а. Ессе миэхэ ийэлээх а5ам о5ону иитэр уеруйэхтэрэ элбэххэ туьалаата, куус-кеме буолар диэн сыаналыыбын. Кинилэр 12 о4олоох дьиэ-кэргэн ийэтэ а5ата, кыра хамнастаах, ыарахан улэ5э улэлии-улэлии киэн ыраас санааларынан, дирин толкуйдарынан биьигин иитэн, уерэттэрэн киьи хара онорбуттара. Ол туоьутунан буолар, биьи бары алаьа дьиэ тэринэн, о5о теретен, этэннэ улэлээн-хамсаан олоруубут.


Мин уерэнээччилэрим миигин элбэххэ уерэтэллэр. Кинилэр ба5а санааларын, талааннарын, уратыларын иитэр-уерэтэр улэбэр еруу учуоттаан туьанабын.

Бу концепциянаы таьаарарга биллиилээх учуонайдар, белуьуектэр, педагогтар улэлэригэр тирэ5эрдим. Ол курдук А. П. Оконешникова «Эркээйи» программата, национальнай концепция, Уткин К. Д., Портнягин И. С. уо.д. атыттар улэлэрэ олук буоллулар.

Концепциям сыала:

Саха норуотун уйэлэргэ илдьэ кэлбит угэстэригэр оло5уран, хас биирдии о5о тус уратытын учуоттаан киьи быьыытынан иитии-уерэтии.

Соруктара:


  • Хас биирдии о5о ситиьиилээхтик уерэнэрин ситиьии;

  • О5ону ей-санаа, сиэр-майгы, эт-хаан еттунэн иитиигэ саха норуотун угэстэрин туьаныы;

  • Бары уерэтиллэр предметтэргэ уонна кылаас таьынан ыытыллар дьарыктарга норуот угэстэригэр уонна олохтоох матырыйаалларга оло5уран уерэтиини тэрийии;

  • Тереппуту кытары улэ5э норуот педагогикатын табатык туьанан улэлээьин.


Улэбэр туьанар принциптэрим:

  • Ебугэ уерэ5ин ере туту

  • Сайыннарыылаах уерэтии прициптэрэ

  • Улэ5э айымньылаахтык сыьыаннаьыы

  • Келуенэлэр ситимнэрин бе5ергетуу

  • О5ону ситиьиигэ тиэрдии

Кеьутуллэр тумук:

Алын суьуех оскуола выпускнигын модела оноьуллан тахсыахтаах, ол эбэтэр кини:

  • Бэйэтин сааьыгар септеех ейдеех-санаалаах, сатабыллаах

  • Ебугэ угэьин ытыгылыыр, норуотун культуратын уерэтэ-билэ сатыыр ба5алаах

  • Норуотунан, дойдутунан киэн туттар

  • Бэйэтин ис кыа5ын арыйарга дьулуьар

  • Бэйэтин этин-сиинин чэбдигирдэ уерэнэр

  • Дьонно-сэргэ5э утуетук сыьыаннаьар

киьи буолуохтаах

Улэ ис хоьооно.

«Кырдьа5астан алгыьын, эдэртэн эйэтин» диэн концепция чэрчитинэн маннык хайысханан улэлэр бараллар:


  • Уерэх процеьыгар – уерэтэр предметтарга норуот угэстэригэр уонна олохтоох матырыйаалларга оло5уран уерэтиини тэрийии;

  • Кылаас чаастарын

  • Уерэх таьынан дьарык

  • Эбээ оскуолата

  • Тереппуту кытары улэ.



Уерэххэ


Ыытар уруоктарбын технология еттунэн ылан кердехпунэ, ордук сайыннарыылаах уерэтии принциптэригэр оло5уруллар. В. В. Репкин сайыннарыылаах уерэхтэрин технологиятыгар тирэ5ирэбин.

Сайыннарыылаах уерэх кистэлэннэринэн буолаллар:

  • Уерэх ис-хоьоонун туспата – хас биирдии о5ону дьарыкка уерэнэргэ уерэтии;

  • Сананы арыйыы уеруутун уллэстии, ей меккуерун, ей алтыьыытын тэрийии;

  • О5ону сыьыанна киллэрэрэн алтыьарга, бодоруьарга уерэтии.

Учуутал уерэнэрин тухары учуутал. Ол курдук улэбэр араас семинардартан, курстартан, ылбыт билиибин-керуубун, анал литературалартан хаьыспыт материалларбын улэбэр туьанабын. Норуот о5ону иитэр угэстэрин, сиэрин-туомун, культуратын, кини олоххо туттар малын-салын уонна олохтоох матырыйааллары хас биирдии предмеккэ эбии уерэтэр программа5а сеп тубэьиннэрэн киллэрэбин.

Холобур, ахсаан уруогар куннээ5и олоххо-дьаьахха сыьыаннаах задачалары суоттуубут. Аммосова Т. П. – Ахсаан Сонтуой онорон таьаарбыт хоьоон задачаларын, Иванова С. Р. 2-4 кыласстарга аналлаах математика задачаларын сборнигын элбэхтик туьанабыт. Дьиэ кэргэн кэтэх хаьаайыстыбатыгар, о5олор куннээ5и олохторугар сыьыаннаах задачалар улахан сэнээриини ылаллар.

Аа5ыы уруога о5о ей-санаа еттунэн сайдарыгар, киьи быьыытынан иитллиитигэр улахан тирэх буолар. Бу уруоктарбар тус бэйэ иэйиитинэн диринник ылыныыга уус-уран тыл этии кууьун, кэрэтин, кыа5ын, энин-эгэлгэ енун ырытан ылынарга туьуламмыт ньымалары киллэрэбин. Программа5а сеп тубэьиннэрин саха норуотун ЕС хоьооннорун, сиэрин-туомун, майгытын-сигилитин кердерер материаллары туьанабын. Бу улэм опытын «Аа5ыы уруоктарыгар туттуллар дидактическай матырыйаалга киллэриллибит ЕС хоьооннор» педаа5ыыларга, улуустаа5ы семинарга тар5аппытым. Биьиги уерэнээччилэрбит – 21 уйэ о5олоро. Кинилэр сана информационнай эйгэ5э олороллор. Кинилэр угэс буолбут уруоктарын интэриэьиргэппэккин, ол иьин мин улэбэр сонуну киллэрэргэ, толкуйдуурга дьулуьабын. Учуутал кэми кытта тэннэ хардыылаан информационной культуратын сайыннарарга дьулуьар. Мин бэйэм улэбэр аа5ыы уруогар «Тумук уруокка суруйааччылар айымньыларын белехтеен уерэтиини» презентациялаан туттабын. Саха тылы уруогар темаларынан наардаан тургутуктары туттан киллэрэбин. Информационнай технология уруоктарга, кылаас таьынан улэлэргэ туьаныы биьирэнэр еруттэринэн буолаллар:


  1. О5о интэриэьин тардар

  2. Кердерер-иьитиннэрэр материал таьыма урдуур

  3. Уерэтии хаачыстыбата тупсар

  4. Айар улэ5э табыгастаах усулуобуйа тэриллэр

  5. О5о логическай толкуйа сайдар

  6. Предметтэр икки ардыларыгар сибээс уескуур

  7. О5о кэпсиир дьо5ура сайдар.

Уерэтэр темабын кэнэтэн, оло5у кытта сибээстээн былааннаахтык библиотека5а, музейга сылдьыыны тэрийэбин. Ол курдук, Хатылы оскуолатын «КеЬеруллуу», Черкеех, Кындал, Попов А. А. Токсидермическай, Чурапчы кыраайы уерэтэр музейдарыгар сырыттыбыт. О5олор итинтэн элбэххэ уерэнэллэр: билиилэрэ-керуулэрэ кэниир, доклад суруйаллар, айар улэнэн дьарыктаналларыгар теьуу куус буолар. Интэриэьинэй матырыйааллары «Кэскил» хаьыакка ыытабыт. Хас да ыстатыйабыт бэчээттэнэн биьирэбил ылбыппыт.


Кылаас чаастара


Ебугэ угэстэригэр оло5уран уерэтэр – иитэр лэм о5ону иитиигэ былааннаах кылаас чаастарынан барарын кедьуустээ5инэн аа5абын. Билинни иитии ситимин сурун ирдэбиллэринэн о5ону олоххо иитии, кини ис кыа5ын арыйыы уонна ону туьанарга иитии буолар диэн этэллэр. Онно сеп тубэьиннэрэн алын суьуех оскуола учууталлара Г. К. Селевко программатынан о5ону сатаан уерэнэргэ, кини субъект быьыытынан сайдарыгар туьулаан улэлиибит.

Маннык хайысхалары туьанабыт:

  • Тулалыыр эйгэ сыаннастара

  • Тыл-ес культурата

  • Бэйэ бэйэни кытта алтыьыы культурата

  • Тас кестуу культурата

  • Куннээ5и олох культурата

Кылаас чаастарын о5олору интэриэьиргэтэр сыалтан кылаас иьигэр ыытыыттан туттунабыт. Ол иьин араас хабааннаах ньымалары туттабын:

  • «Айыы уерэ5э» оскуола библиотекатыгар, саха тылын кабинетыгар ыытыллаллар;

  • «Туелбэ историята» оскуола музейыгар, нэьилиэк библиотекатыгар

  • «Кемулуек тула» нэьилиэк «Айыы» бала5аныгар
  • «Нэьилиэк уран тарбахтаахтара» оскуола актовай саалатыгар выставка


  • «Ббиьиги нэьилиэкпит араас дьарыктаах ыаллара» былааннаан кэпсэтиинэн ыалларга ыалдьыттааЬын.


Уерэх таьынан дьарык


О5олор кун аайы интэриэстэрэ – билиилэрэ кэнээн Аан дойдуга туох буола турарын куннэтэ билиэхтэрин-керуехтэрин ба5араллар. Биьиги билинни иитэ сылдьар быыкаа о5олорбут куннэтэ ылар информацияларын сепке наардаан, ырытан ейдеругэр – санааларыгар инэрэллэригэр кинилэри кытта куннэтэ алтыьар дьон буоларбыт быьыытынан иитэр улэбит кедьуустээ5ин тобулабыт. Биири бэлиэтиэ5и ба5арыллар: омук урукку угэстэрин тылынан айымньытын туьаныыга айымньылаах сыьыан, сепке сирдээьин наада ди санаан о5олору 1 кылаастан са5алаан «Билии баар бараммат баай» диэн ейдебулу инэрэн библиотека5а ыйга 2 сылдьалларын библиотекарь уонна мин хардары сибээстээхтик улэлиибит. Улэбит тумуктээх, былааннаах буоларын курдук маннык угэс буолбут дьаьаллары ыытабыт:

  • «Кинигэ мин до5орум» - кинигэ бырааЬынньыга

  • «Кун сири сырдатар, били – киьини» диэн араас НПК

  • Тыл, сурук-бичик нэдиэлэтэ – тыл оонньуута, айар улэлэр, литературнай аа5ыылар.


Эбээ оскуолата

Саха омук сурдээх баай историялаах. Уйэлэр тухары муспут утуе угэстээх, сиэрдээх-туомнаах. Кини сырдык ыралаах, баай фантазиялаах норуот буоларын биьиги билэбит. О5о бэйэтин тереебут туелбэтигэр дьонун эйгэтигэр улаатар. Оччотугар зас биирдии киьи иитээччи буоларын тиэрдэр сорук турар. 4 сыллаа5ыта билинни кылааспын ыларбар бу уерэтэр о5олорум киьи быьыытынан хайдах иитиллэн-такайыллан тахсалларыгар сана суолу кердеебутум. Кылааьым социальнай пааспарын онорбутум. Онно сурун бол5омтону 14 дьиэ кэргэнтэн 3 о5ом эбээ иитиитигэр сылдьарын сурун бол5омто5о ылбытым. Биьиги ытык мааны кырдьа5астарбыт саха угэьин, урукку олох историятын илдьэ сылдьар дьоммут буолаллар. Дьэ ол иьин ебугэлэрбит утуе угэстэрин, иитэр ньымаларын келуенэттэн келуенэ5э хаалларар баай опыттарын, алгыстаах тылларын, олоххо уерэммит уеруйэхтэрин о5олорго тиэрдээри «Эбээ оскуолата» диэн программаны улэ5э киллэрбитим.


Соруктара:


  1. Ебугэлэрбит о5ону иитэр ньымаларын билиини олоххо сыьыаран, уонна тирэ5ирэн уерэтии.

  2. Эбээ уерэ5ин программаны онорон алын суьуех оскуола кылаастарыгар киллэрии

  3. Кедьууьун чинчийии

Бу программа чэрчитинэн маннык хайысхалар улэлииллэр: сиэр-туом, иис, ас-уел, доруобуйа. Бу программаны иилиир-са5алыыр биьиги убаастыыр эбээбит Колесова Вера Константиновна. «Эбээ уерэ5э» сурун терутунэн учугэй киьини батыьыы, кини курдук буолууга ба5а санаа уескээьинэ, ону ситиьэргэ дьулуьуу буолар. Бэйэ холобуругар оло5уран уерэтии ордук диринник инэр. А5а келуенэ иитиитэ, такайыыта кэнэ5эски ыччакка норуот елбет-суппэт культуратын, уерэ5ин иитиитин билинни дьону ситимниир тыыннаах туоьута буолар.


Тереппуту кытта улэ.


О5ону дьиэ-кэргэннэ иитии утуе угэстэрин туьанан еркен ейдеех Г. Н. Волков «Дьиэ-кэргэн о5ону иитиигэ оруола – норуот сиэрин-майгытын акылаата» диэн этиигэ оло5уран уунэр келуенэни иитиигэ дьиэ-кэргэн улахан быьаарар оруоллаах. Уерэхтээьиннэ тереппут оруола хаьааннытаа5ар да урдээтэ. Утуе киьи иитиллэн тахсарыгар мин тереппуттэри кытта сатабыллаахтык улэлиирбиттэн эмиэ тутулуктаах. Ол иьин улэбин тереппуту кытта ыкса сибээстээхтик былааннаан улэлиибит:

  • Тереппут педагогическай таьымын урдэтии

  • Араас тегурук остуоллары ыытыы

  • «Киэн туттабын дьоммунан» диэн угэс буолбут НПК-ны ыытыы

  • «Уол о5о кэскилбит – эр киьи эрэлбит» диэн а5аларга аналлаах курэхтэьии

  • «Мин, ийэм уонна а5ам» диэн аа5ар дьиэ кэргэн курэ5э

  • «Уунэ, сайда тур – аныгы алаас ыала» диэн фестиваль.

Иитэр-уерэтэр улэ5э хас биирдии тереппут оскуоланы кытта киэнник хардарыта дьайсар, сибээьи киэнник тутар буолан учуутал улэтигэр улахан кемену онорор.

Тумуктээн эттэххэ, сайды биир сиргэ турбат. Уерэтии – иитии ньымалара олох сайдыытын кытта тэннэ сайдар, уларыйар. Ыарахаттартан иннэн – толлон турбакка учуутал иннин диэки эрэллээхтик хардыылаан иьиэхтээх. Бу дакылааппын бэргэн этиинэн тумуктуубун:

Эн дьолун – майгын кенетугэр,

Эн дьолун – сурэ5ин утуетугэр.

Эн дьолун – илиин эрчимигэр,

Эн дьолун – о5о кэскилигэр.