girniy.ru 1
1. Кітаптар




1. Нұрмағамбетов Ә.

«Жер сiлкiнуi: болжам және сақтану шаралары». Алматы: “Lem”, 1999. -190 бет.

Кiтап табиғаттың сұрапыл апаттарының бiрi жерсiлкiнуi құпияларын – оның себеп-салдары мен географиялық таралу ерекшелiктерiн, болжам мен онан сақтану шараларын мемлекеттiк тiлiмiзде оқып, үйренуге арналған.

Кiтап елiмiздiң жерсiлкiнуi қауiптiлiгi бар аймақтарында тұратын бұқара халыққа, жоғары оқу орындары студенттерiне, техникумдар мен орта мектептiң жоғары сынып оқушы­ларына арналып жазылған.



МАЗМҰНЫ

АЛҒЫ СӨЗ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3

КIРIСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4


  1. КҮШТI ЖӘНЕ ЖОЙŽЫН СIЛКIНIСТЕР ТУРАЛЫ

ДЕРЕКТЕР . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6

2. ЖЕРСIЛКIНУIНI СЕБЕПТЕРI МЕН ТҮРЛЕРI . . . . . . . . . 17

2.1. Жер шарының iшкi құрылысы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18

2.2. Литосфералық плиталар қозғалысы . . . . . . . . . . . . . . . . . 22

2.3. Жер сiлкiнудiң түрлерi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25

2.4. Жасанды жер сiлкiнiстерi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29

3. СЕЙСМИКАЛЫҚ ТОЛҚЫНДАР . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34

3.1. Жалпы түсiнiк . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34

3.2. Толқындардың басты түрлерi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36

3.3. Сейсмикалық толқындардың басылу заңдылығы . . . . .. 43

4. СЕЙСМИКАЛЫҚ АСПАПТАР МЕН ҚОНДЫРҒЫЛАР (қысқаша түсiнiк). . 44


4.1. Сейсмикалық аспаптардың негiзгi түрлерi . . . . . . . . . . . 46

4.2. Жер бетi тербелiсiн тiркеу әдiстерi . . . . . . . . . . . . . . . . . .49

4.3. Сейсмикалық тiркеу жүйелерi (сейсмикалыž каналдар). 51

5. ЖЕРСIЛКIНУIНIҢ МӨЛШЕРIН АНЫҚТАУ . . . . . . . . . . . . .52

5.1. Сипаттамалық шкала-кестелер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53

5.2. Аспапты сейсмикалық шкала-кестелер . . . . . . . . . . . . . . .57

6. СЕЙСМИКАЛЫҚ ҚЫЗЫМЕТ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .62

6.1. Жер сiлкiнiсiн тiркестiрудiң ерекшелiктерi . . . . . . . . . . 62

6.2. Сейсмограмманы өңдеу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64

6.3. Жер сiлкiну ошағының параметрлерiн анықтау . . . . . . . 67

7. ЖЕРСIЛКIНУIНIҢ ЖЕР БЕТIНДЕГI ТАРАЛУЫ (МАКРОСЕЙСМИ­КАЛЫҚ ӨРIС). 69

7.1. Макросейсмикалық зерттеудi ұйымдастыру . . . . . . . . . . .72

7.2. Сiлкiнiс күшiн анықтау (балл есебiмен). Изо­сейсталар картасы . 73

8. ФОРШОКТАР (АЛҒЫ ДҮМПУЛЕР), АФТЕРШОКТАР (КЕЙIНГI ДҮМПУЛЕР) ЖӘНЕ СIЛКIНIСТЕР ТОБЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77

8.1. Форшоктар (алғы дүмпулер) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77

8.2. Афтершоктар (кейiнгi дүмпулер) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78

8.3. Сiлкiнiстер тобы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82

9. ЗIЛЗАЛА АПАТЫНЫҢ ҚОСЫМША ӘРЕКЕТТЕРI . . . . . . .83

9.1. Тау көшкiнi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88

9.2. Цунами . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90

9.3. Өрт . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92

9.4. Жер бетiндегi жарыžтар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94


9.5. Сел . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94

10. ЖЕРСIЛКIНУIНIҢ ЖИIЛIГI МЕН ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ТАРАЛУЫ. . . 95

10.1. Жер сiлкiнуiнiң жиiлiгi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95

10.2. Жер сiлкiнуiнiң географиялақ таралуы . . . . . . . . . . . . . . 98

10.3. Орта Азия аймағының сейсмикалық сипаты . . . . . . . . . 102

11. ҚАЗАҚСТАН ЖЕРIНIҢ СЕЙСМИКАЛЫҚ СИПАТЫ . . . . . 106

11.1. Жер сiлкiнуiн зерттеу тарихы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107

11.2. Сейсмикалық қауiптi аудандар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109

11.2.1. Алтай сейсмикалық ауданы . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . 109

11.2.2. Жоңғар Алатауы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113

11.2.3. Солтүстiк Тянь-Шань . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . 114

11.2.4. Жамбыл-Шымкент сейсмикалық ауданы . . . . . . . .. 126

11.2.5. Қызылқұм сейсмикалық ауданы . . . . . . . . . . . . . . . . 129

11.2.6. Маңқыстау сейсмикалық ауданы . . . . . . . . . . . . . . . 131

12. СЕЙСМИКАЛЫҚ АУДАНДАУ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .132

13. ЖЕРСIЛКIНУIНЕ ТӨЗIМДI ҚҰРЫЛЫСТАР САЛУ. . . . . .141

14. ЖЕРСIЛКIНУIН АЛДЫН-АЛА БОЛЖАУ . . . . . . . . . . . . . . .149

14.1. Болжам бағытындағы зерттеулердiң даму кезеңдерi . . . 149

14.2. Болжамның геологиялық және физикалық негiздерi . . . .150

14.2.1. Болжамның геологиялық негiздерi . . . . . . . . . . . . 150

14.2.2. Болжамның физикалық негiздерi . . . .. . . . . . . . . . . 151

14.3. Жерсiлкiнуi алғышарттарының негiзгi түрлерi .. . . . . . . .154

14.4. Алғы шарттарды зерттеу әдiснамалары . . . . . . . . . . . . . .162

15. ПЛАНЕТААРАЛЫҚ СIЛКIНIСТЕР. . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . 165


15.1. Ай сiлкiнiсi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166

15.2. Марс сiлкiнiсi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167

16. ЗIЛЗАЛА АПАТЫНАН САҚТАНУ ШАРАЛАРЫ . . . . . . . . .167

16.1. Жалпы түсiнiк . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167

16.2. Сақтану шаралары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .168

16.2.1. Жерсiлкiнiсiне дейiн . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168

16.2.2. Жерсiлкiнiсi кезiнде . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170

16.2.3. Жерсiлкiнiсiнен кейiн . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .171

16.3. Жерсiлкiнуiнен сақтандыру . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171

16.4. Қорытынды . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172

1-қосымша. Кейбiр терминдердiң қысқаша сөздiгi . . . . . . . . . . 175

2-қосымша. Жерсiлкiнiсi туралы хабардар ету . . . . . . . . . . . . . . 180

3-қосымша. Жерсiлкiнiсi алдында байқалған құбылыстарды хабардар ету. 182

4-қосымша. Орта Азия мен Қазақстан жерiнде ерте заманнан 1996 жылға дейiнгi болған күштi және жойқын сiлкiнiстер тiзiмi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..183

ӘДЕБИЕТТЕР . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187


2. Нұрмағамбетов Ә., Нүсіпов Е.

«Геофизикалық барлау әдiстерiнiң негiздерi». Оқу құралы. Алматы: 2003. 238 бет.

Оқу құралы «Геофизикалық барлау әдістері» атаулы пәннің типтік бағдарламасына және Мемлекеттік білім стандартына сәйкес, профилі геофизика емес университеттер мен өзге де жоғары оқу орындарындағы қолданбалы геология саласындағы мамандықтар үшін жазылған. Кітап барлау геофизикалық ғылым саласының негізгі түсініктері мен қағидаларын ашып көрсете отырып, геофизикалық әдістердің пайдалы қазбаларды іздестірудегі және барлаудағы орны жайлы терең де жүйелі білім беру мақсатын көздейді. Онда геофизикалық өрістер туралы қысқаша түсінік, дала жұмыстарының әдістемелері мен пайдаланылатын аспаптар, алынған материалдарды өңдеу және талдау процестері қарастырылған.


Кітап геологиялық мамандықты меңгеретін студенттерге, магистр мен аспиранттарға оқу құралы ретінде ұсынылады.





МАЗМҰНЫ


АЛҒЫ СӨЗ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3

1. КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4

1.1. Жалпы түсінік . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4

1.2. Геофизикалық барлау әдістері (жалпы сипаттама) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7

1.3. Геофизикалық ауытқу (аномалия) туралы түсінік. Геофизиканың

тура және кері есептері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .11

II. МАГНИТТІК БАРЛАУ ӘДІСІ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13

2.1. Әдістің қалыптасуы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13

2.2. Магнетизм туралы жалпы түсінік . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14

2.3. Жердің магнит өрісі туралы жалпы деректер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16

2.4. Тау жыныстары мен рудалардың магниттік қасиеттері . . . . . . . . . . . . . . 21

2.5. Магниттік барлауды геологиялық және және геофизикалық мақсаттарға пайдалану шарттары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22

2.6. Магниттік өлшеулерге арналған аспаптар /приборлар/ . . . . . . . . . . . . . . 24

2.7. Магниттік түсірілімдер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28

2.7.1. Құрлықтық магниттік түсірімдер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29


2.7.2. Автомобильдік магниттік /автомагниттік/ түсірімдер . . . . . . . . . . 35

2.7.3. Аэромагниттік түсірімдер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37

2.7.4. Гидромагниттік түсірімдер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38

2.8. Магниттік өлшеулерге түзетулер енгізу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39

2.9. Магниттік ауытқуларды /аномалияларды/ талдау . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40

2.10. Магниттік барлаудың геологиялық мақсаттары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44

III. ГРАВИМЕТРИЯЛЫҚ БАРЛАУ ӘДІСТЕРІ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48

3.1. Гравибарлаудың қалыптасуы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48

3.2. Гравитациялық өріс теориясы туралы қысқаша түсінік . . . . . . . . . . . . . . 50

3.3. Ауырлық күшінің редукциялары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59

3.4. Ауырлық күшін өлшеудің мақсаттары мен тәсілдері . . . . . . . . . . . . . . . . 66

3.5. Гравиметрлердің жұмыс істеу принциптері мен түрлері . . . . . . . . . . . . . 71

3.6. Гравиметриялық түсірім . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .73

3.6.1. Құрылықтық гравиметриялық түсірім . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73


      1. Ауырлық күшін қозғалыста өлшеу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76

      2. Аэрогравиметриялық түсірім . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77

    1. Ауырлық күші потенциалының екінші туындысын өлшеу . . . . . . . . .. . 78

    2. Гравитациялық аномалияларды геологиялық

тұрғыдан интерпретациялау . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .80


    1. Гравитациялық аномалияларды трансформациялау /түрлендіру/ ... . . . 84

    2. Гравибарлау нәтижелерін пайдалану салалары . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. .86

IV. ЭЛЕКТРЛІК БАРЛАУ ӘДІСТЕРІ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .88

4.1. Әдістң қалыптасуы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .88

4.2. Тау жыныстарының электрлiк қасиеттерi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .89

4.3. Геоэлектрлiк қима туралы түсiнiк. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91

4.4. Электробарлаудың тура және керi есептерi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .93

4.5. Электробарлау әдiстерiн жiктеу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93

4.6. Тұрақты ток өрiсiне негiзделген электробарлау әдiстерi . . .. . . . 95

4.7. Айнымалы электромагниттiк өрiстер әдiстерi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .102

4.7.1 Магнит-теллурлық әдiстерi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102

4.7.2. Электрмагниттiк зондылау әдiстерi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103

4.7.3 Индукциялық әдiстер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .104

4.7.4. Радиотолқынды әдiстер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105

4.7.5. Аэроэлектрбарлау . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107

V. СЕЙСМИКАЛЫҚ БАРЛАУ ӘДІСТЕРІ . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . 109

5.1. Әдiстiң қалыптасуы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .109

5.2. Сейсмобарлаудың физикалық негiздерi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111


5.3. Сейсмобарлаудың геологиялық негiздерi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .115

5.4. Сейсмикалық тербелiстi тiркеу принципi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .117

5.5. Сейсмикалық толқындарды қоздыру . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125

5.6. Сейсмикалық толқындардың годографтары туралы түсінік . . . . . . . . . .127


      1. Тура және беткейлік толқындар годографтарының теңдеулері . .128

      2. Шағылған толқындар годографының теңдеуі . . . . . . . . . . . . . . . . 129

      3. Сынған толқындар годографының теңдеуі . . . . . . . . . . . . . . . . . . .130

5.7. Сейсмикалық барлаудың негізгі тәсілдері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133

5.7.1. Шағылған толқындар тәсілі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133

5.7.2. Сынған толқындар тәсілі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .134

5.7.3. Шағылған және сынған толқындар әдiстерiнiң ерекшелiктерi . . .134

5.8. Сейсмикалық барлаудың басқа да тәсілдері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136

5.9. Бақылау жүйесi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .139

5.10. Сейсмикалық барлау әдiстерiнiң түрлерi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .145

5.11. Сейсмикалық материалды талдау (интерпретациялау) . . . . . . . . . . . . . 147

5.11.1. Сейсмограмманы бастапқы өңдеу, толқындарды бөлу және корреляциялау . .. 147

5.11.2. Годографтарды тұрғызу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148

5.11.3. Толқындардың орташа және тиiмдi таралу жылдамдықтарын анықтау . 149

5.11.4. Шағылу және сыну шекараларын тұрғызу . . . . . . . . . . . . . . . . . .152


5.12. Сейсмикалық барлау әдісінің нәтижелерiн дайындау . . . . . . . . . . . . . 155

VI. РАДИОМЕТРИЯЛЫҚ БАРЛАУ ӘДIСТЕРI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .157

6.1 Әдiстiң жалпы сипаттамасы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .157

6.2. Радиоактивтiк жайлы жалпы түсiнiк . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .157

6.3. Жер қыртысының радиоактивтiлігi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .159

6.4. Радиоактивтiліктi өлшейтiн приборлар мен өлшеу әдiстерi . . . . . . . . . .161

6.5. Дала гамма-әдiсi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164

6.6. Дала эманациялық*) түсiрiмi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165

6.7. Тау жынысы радиоактивтiлігiн лабораторияда анықтау . . . . . . . . . . . . . . . . . 166

6.8. Тау жыныстарының және минералдардың нақты (абсолюттiк) көнелiгiн анықтау .. 167

6.9. Радиометриялық зерттеулердегi қауiпсiздiк техникасы . . . . . . . . . . . . . 169

7. ҰҢҒЫМАНЫ ГЕОФИЗИКАЛЫҚ ӘДIСТЕРМЕН ЗЕРТТЕУ (ГИС-ЗЕРТТЕУ ӘДIСТЕРI) ...170

7.1. Әдiстiң маңыздылығы және қалыптасуы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .170

7.2. Петрофизика жайлы қысқаша түсiнiк. Жыныстардың коллекторлық қасиеттерi және мұнайқанықтылығы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .174

7.3. Тау жыныстарының электрлiк, магниттiк, радиоактивтiк, акустикалық және т.б. қасиеттерi 178

7.4 Ұңғыма қимасын геофизикалық әдiстермен зерттеу (жалпы түсінік) . . .186

7.5. Электрлiк каратаж . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188

7.5.1. Кедергi әдiсi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188


7.5.2. Өздiгiнен поляризацияланған потенциалдар әдiсi (метод потенциалов самопроизвольной поляризации) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202

7.5.3. Электр каротажындағы өлшеу техникасы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204

7.6. Радиоактивтi каротаж . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .208

7.7. Акустикалық каротаж . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .214

8. ГЕОФИЗИКАЛЫҚ МАҒЛҰМАТТАРДЫ ӨҢДЕУДІҢ ЖӘНЕ ТАЛДАУДЫҢ ЖАҢА ТЕХНОЛОГИЯСЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .218

8.1. Schlumberger GeoQuest . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .218

8.2. DV- SeisGeo (ОАО «ЦГЭ»,Россия). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .220

8.3. Geolog (Paradigm Geophsykal Ltd., 1999 – Geoscince Knowledge Company) . . 223

ТЕРМИНДЕРДІҢ ҚЫСҚАША СӨЗДІГІ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .235



3. Нұрмағамбетов Ә., Сыдықов А.

«Жер физикасы». Оқулық. Алматы:Эверо. 2006. 212 бет.

Оқулық «Жер физикасы» пәнінің типтік бағдарламасына және Мемлекеттік білім стандартына сәйкес жоғары оқу орындарындағы «050706 – Геология және пайдалы қазбалар кенорындарын барлау» саласының мамандықтары үшін жазылған.

Кітапта Галактика және Күн жүйесі туралы жалпы түсініктер, Жердің планета түрінде пайда болуы мен қалыптасуына және оның даму кезеңдеріне, Күн мен Жер және Ай мен Жер араларындағы байланыстарға көңіл аударылған. Жер физикасының негізгі тарауларында Жердің ішкі құрылысы және геологиялық процестер, жер қыртысының ірі құрылымдық элементтері мен континенттердің қозғалысы толық қарастырылған. Геофизикалық өрістердің (магниттік, электрлік, гравитациялық, жылулық және радиоактивтік) құрамы мен құрылымы туралы жан-жақты түсінік берілген.


Оқулық геология, геофизика, сейсмология және мұнай-газ ісі мамандықтарын меңгеретін институттар мен техникалық университеттердің студенттеріне, сонымен қатар магистранттар мен аспиранттарға оқу құралы ретінде ұсынылады.




МАЗМҰНЫ

АЛҒЫ СӨЗ ....................................................................................................... 3

КІРІСПЕ ........................................................................................................... 4

1. ЖЕРДІҢ ҒАРЫШТАҒЫ ОРНЫ. ............................................................... 9

1.1 Жер планетасының пайда болуы......................................................... 9

1.2 Галактика жайлы қысқаша түсінік...................................................... 11

1.3 Күн жүйесі туралы түсінік................................................................... 12

1.4 Күн мен Жер арасындағы байланыс .................................................. 16

1.5 Ай мен Жер арасындағы байланыс..................................................... 19

2. ЖЕРДІҢ ДАМУ ТАРИХЫ ТУРАЛЫ НЕГІЗГІ ТҮСІНІКТЕР.............. 21

2.1 Кіріспе.................................................................................................... 21

2.2 Контракция гипотезасы ....................................................................... 22

2.3 Конвекциялық ағындар гипотезасы ................................................... 24

2.4 Құрлықтардың ығу гипотезасы ........................................................... 24

2.5 Жердің ұлғаю гипотезасы ................................................................... 28

2.6. Лүпілдеу гипотезасы (пульсационная гипотеза) ............................. 29

2.7. Жаңа жаһандық тектоника концепциясы ......................................... 31


2.8. Фиксизм гипотезасы ........................................................................... 39

3. Жер туралы жалпы түсiнiк.... ..................................................... 40

3.1 Кiрiспе ................................................................................................. 40

3.2 Жердің пішiнi және өлшемдері ........................................................ 41

3.3 Жер беті пішінін өзгертетін геологиялық процестер .................... 44

4. ЖЕР ҚЫРТЫСЫ, ОНЫҢ ҚҰРЫЛЫСЫ МЕН ҚҰРАМЫ ................... 46

4.1 Кіріспе ................................................................................................. 46

4.2 Жер қыртысын зерттеу тарихынан ................... ............................... 47

4.3 Жер қыртысының құрамы туралы .................................................... 49

4.4 Жер қыртысының әркелкілігі ............................................................ 53

4.5 Жер қыртысының химиялық құрамы ............................................... 54

5. Жер қыртысының ірі құрылымдық элементтері .......... 59

5.1. Кiрiспе ................................................................................................. 59

5.2 Континенттер мен мұхиттар ............................................................ 60

5.3 Жер беті құрылысының ерекшеліктері ............................................ 65

5.4 Геосинклиндер мен платформалар ................................................... 67

6. ЖерСІЛКІНУ ЖӘНЕ ОНЫ БОЛЖАУ ... ............................................... 71


6.1 Кіріспе ............ ................................................................................... 71

6.2 Жерсілкінудің себептері мен түрлері ............................................. 72


6.3 Сейсмикалық толқындар ................................................................... 76

6.4 Жерсілкінудің шамасын анықтау ..................................................... 79

6.5 Жерсілкінудің жиілігі мен таралуы ................................................... 83

6.6 Қазақстан жерінің сейсмикалық сипаты ........................................ 89

6.7 Сейсмикалық аудандау ................................................................... 93

6.8 Жерсілкінуді алдын-ала болжау .................................................... 96

7. Жердің ішкі (терең) ҚОЙНАУЛАРЫНЫҢ ҚҰРАМЫ, құры-

лысы ЖӘНЕ ҚАСИЕТТЕРІ ............................................................... 112


7.1 Кіріспе ................................................................................................ 112

7.2 Жердiң iшкi құрылысы ..................................................................... 113

7.3 Жердiң тығыздығы ............................................................................ 121

7.4 Жер қойнауының қысымы .............................................................. 124

7.5. Жер қойнауын құрайтын заттардың пластикалығы, аққыш-

тығы, қаттылығы, сығылғыштығы және берiктiгi ......................... 125

7.6 Жердiң iшкi бөлiктерiнiң серпiмдiлiк қасиеттерi .......................... 127

7.7 Жер қойнауының диссипатиялық қасиеттерi ............................... 131

7.8 Жердiң электрөткiзгiштiк қасиетi .................................................... 132

8. Жердің МАГНИТ ӨРІСІ ..................................................................... 134


8.1 Кіріспе ................................................................................................ 134

8.2. Жер магнит өрiсiнiң элементтерi ..................................................... 138


8.3 Жер магнит өрiсiнiң өзгерiстерi мен инверсиясы .......................... 139

8.4 Магниттік аномалиялар (ауытқулар) ............................................... 142

8.5 Жер магнит өрiсiнiң пайда болуы..................................................... 142

8.6 Магнит өрісін пайдаланудың кейбір салалары .............................. 147

9. Жердің ЭЛЕКТР ӨРІСІ ........................................................................ 147


9.1 Кіріспе ................................................................................................ 147

9.2 Атмосферадағы электр құбылыстары ............................................. 148

9.3 Жер қойнауындағы электр тогы ..................................................... 148

9.4 Таужыныстардың электрлік қасиеттері ......................................... 151

9.5 Электр өрісін өлшеу .......................................................... .............. 152

9.6 Геоэлектрлік зондылау ..................................................................... 152

10. Жердің гравитация өрісі ......................................................... 153


10.1 Бүкіләлемдік тартылыс заңы ......................................................... 153

10.2 Ауырлық күшi ................................................................................ 155

10.3 Ауырлық күшін өлшеу ................................................................... 156

10.4 Ауырлық күшінің жер бетінде таралуы ........................................ 157

10.5 Ауырлық күшінің аномалиясы ..................................................... 160

10.6 Ауырлық күшінің өзгерісі .............................................................. 163

10.7 Изостазия принципі ........................................................................ 165

11. Жердің жылу өрісі ....................................................................... 169

11.1 Кіріспе .............................................................................................. 169


11.2 Жылу энергиясының шығар көзі.................................................... 170

11.3 Жердің альбедосы және оның жылушағылу қабілеттілігі ......... 174

11.4 Жер қойнауының жылу ағыны ............ .......................................... 174

11.5 Жер шарының геотермиялық зерттелуі.......................................... 176

12. Радиоактивтiлiк және Жердiң ЖАСЫ ................................. 178

12.1 Кiрiспе .............................................................................................. 178

12.2 Табиғи радиоактивтiлiк .................................................................. 178

12.3 Жердің радиоактивтілігі ................................................................. 180

12.4 Жердің жасы ........................... ......................................................... 182

13. ЖЕРДІ ҒАРЫШТАН ЗЕРТТЕУ........................................................... 184


13.1 Кiрiспе .............................................................................................. 184

13.2 Ғарыштық түсіру материалдары .................................................... 185

13.3 Жер беті бейнесуретін бажайлаудың негізгі принциптері............ 187

13.4 Ғарыш бейнесуреттері көмегімен кейбір геологиялы-

геофизикалық мәселелерді шешу мысалдары ............................... 189

ТЕРМИНДЕРДІҢ ҚЫСҚАША СӨЗДІГІ ................................................. 194

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ......................................................... 205

4. Нұрмағамбетов Ә., Сартаев А.

«Жерсілкінісі және жануарлар». Оқу құралы. Алматы. Республикалық баспа. 2000 ж. 64 бет

Оқу құралында жерсілкінісі мен жануарлар дүниесі арасындағы табиғи байланыстарға түсінік берілген. Оқу құралы студенттерге және орта мектептің жоғары сынып оқушыларына, сонымен қатар жалпы оқырман қауымға зілзала апатының құпияларын оқып үйренуге арналған.


МАЗМҰНЫ


КІРІСПЕ


  1. КҮШТІ ЖЕРСІЛКІНІСТЕРІ ЖАЙЛЫ КЕЙБІР ДЕРЕКТЕР

  2. ЖЕРСІЛКІНІСІНІҢ СЕБЕПТЕРІ МЕН ТҮРЛЕРІ

  3. ЗІЛЗАЛА АПАТЫНЫҢ ҚОСЫМША ӘРЕКЕТТЕРІ

  4. ЖЕРСІЛКІНІСІ ЖӘНЕ ЖАНУАРЛАР

  5. ЖАНУАРЛАРДЫҢ ЖЕРСІЛКІНІСІН АЛДЫН-АЛА СЕЗУ СЕБЕПТЕРІ

  6. ЖЕРСІЛКІНІСІН БИОЛОГИЯЛЫҚ ӘДІСТЕРМЕН БОЛЖАУ

1-қосымша. Қысқаша терминдер сөздігі

2- қосымша. Жерсілкінісі алдында байқалатын өзгерістерді хабарлау

3-қосымша. Жоғары оқу орындарында оқылатын Сейсмобиология курсының лекциялық, семинарлық және өзіндік жұмыстарының тақырыптық жоба-жоспары.



5. Нұрмағамбетов Ә. «Сейсмология негіздері». Оқу құралы. Алматы. 2003 ж. 170 бет.

Оқу құралы Қ.И.Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің Геофизика және Сейсмология мамандықтары бойынша оқитын студенттеріне бірнеше жылдар бойы оқыған дәрістер негізінде құрастырылған. Кітап жоғары оқу орындарының, олардың ішінде техникалық университеттердің геология және геофизика бағытындағы факультетердің оқытушылары мен студенттеріне арналған.

Кітап сейсмология ғылымының негізігі түсініктері мен қағидаларын ашып көрсете отырып, зілзала апаты жайлы оқырмандарға терең де жүйелі білім беру мақсатын көздейді.